فلسفه در اختناق

درد عشقی کشیده ام که مپرس؛ دیفرامبی از جهان نیچه‌ای

2011-10-02T11:27:00.005+03:30

درد عشقی کشیده ام که مپرس؛ دیفرامبی از جهان نیچه‌ای

تقدیم به گروه موسیقی اوهام

درد عشقی چنان خسته ترین خاطرۀ هویت زبانی

از تفسیر سادیستی پیرترین شاعر آفریده ای که مپرس

-: بارها گفته ام با من سخن مگو، مباد شهود زائل شود

من در دفتر شعر، گفتگوی کیهانها را پی گرفته ام

زهر هجریّ و شوکران شهنشهی خورانیدم و گفت:

انسان نابالغ کنون به تقویم قمری شود اعدام

در تفسیر "بهتر بود فرستاده زودتر آواره می شد"

قانونا حغ مطلغ تویی، از مشروطه به بعد، چه مپرسی

که مرداد و بهمن و خردادند امشاسپندان تیر خوردۀ تقوهیم های شکستۀ ما

ای شمع خار خلیده گریان بخواب تا نانوشته ماند تاریخ مغلوبان

"گشته ام همه عمر در جهان از پی(...") کار"گری می گفت

"جاودانگی؟"، سنگین ترین انعکاس آخرین ققنوس، بر جهان پساگیلگمشی در افکند

لغزش نیلوفرانۀ نخستین آزیت صبحگاهی را، در دورترین مرداب قلب بودا؛ "حقیقت رنج"

"اینهمه رنج در جهان بهر چیست، اغراق تا می توان ساخت"، گفتمش

"آنگاه روشنفکران را آفریده ام بسان اخگران قطبی خویش"، رنج گفت

آنسان دلبری به موهنات مستی در سومنات سرکوبیدگان شما آفریده ام

تا به انفراد مهذب از دست شما نمی رویم و حافظۀ مان اتاقی است در نگشوده

کلید کاتب در محراب گم کرده، در ته چشمان معشوق زنگ خورده، به شاعر غائب سپرده،

یا خود امیرزادۀ سرخ مغولی با خود به گذشته ها برده، بازگشته سرخورده، سَرتَر خورده

هرآنچ به گوش خود از دهانش بارها مکاتبات مورخانه ای نوشته ایم که هیچ اگر نوشته بودیم بهتر بود اما چه شد ننوشتیم هنوز نامکتشف است

دروغهایی شنیده ای، معترفم همواره بی اجبار، هرچند هنوز خسته نیی از شنیدن مپرس

سوی من بیا و لبم مدوز به لب شاعر لب سوخته که "این نیز بگذرد"

حسنک حوّا و فرخی آدم بود، آزادی سیب و ما شیطانیم

تا خاطرات اسلیمی جهان همه‌سانسوری را نگوییم نخواهیم مرد

لب معادن ملی کجا و سودای لعل کو، ای عریانگران طاهر

به چشم‌بادامی های ریزنقش و سپیدان قامت بلند شمالی

آنجا چنان مجمع البحرینی پیش‌فروخته ایم که ببین

اما هیچ نقطۀ سپید کو، یا خاکستری، یا... گفتی سیاه می بینی؟

چون کور گشته ای دگر مپرس "کو"

بی تو، باز هم بی تو در سلول خویش ننگینت ساخته ام،

چه توهین دشواری افسوس که نمی شنوی، می شنوی؟ دشوارتر باش

رنجها کشی و لذت بری از عاشق دیگرآزار خویش تا هرگز مگویی کس را که "من هم!"

همچو حافظ کجا چنین دگرباش دیده ای، دشمن به راه و جهان سراسر سیاه و آه مظلومان براه و به خواب رفته همه غیرت تبار شاه و جهانگشایی هفتمین زمانه بدراند بنیاد هستی انسان چو کاه و، در راه خودآزاری تو با خدای به تعطیلات رفته از ترس استیضاح و عصر دموکراسی های ورشکستۀ راه راه و عالیجنابان خاکستر در خانۀ اشباح و، با شب تیره همی گردیم گرد چوب رخت تا بیابیم قبای ژندۀ خود را بر کجای این شب تیره که روز سرد است

از عقده ناگشودۀ شما ای منجیان ویرانگر، ما چرا ز خویش کنیم توبه تا نجات ویرانگرتان زندیق مان خواند

"معشوق همجنس از آب درآمده"، روی دیگر "عاشق هراس‌فکن" ست

هر دو را به ازل پیر کرده ایم، شما را مومیا

خشونت عشق و خیش اشک های مشتعل خدا *داستانی در باب "آیا اسیدپاشی در «هر» شرایطی جنایت است؟"

2011-10-01T19:53:00.002+03:30

خشونت عشق و خیش اشک های مشتعل خدا

*داستانی در باب "آیا اسیدپاشی در «هر» شرایطی جنایت است؟"

می خواهم برای همیشه از همدیگر جدا شویم.

زن کتاب را کنار گذاشت و با گرفتگی های بی اعتنایی لجبازانه ای بر لبهایش سوهان ناخن را برداشت. صدای تند و بریدۀ سوهان روی صفحۀ ساعت دیواری طنین و تأخیر می انداخت، و با بوی چای مانده در هم می آمیخت. احتمالا پرده ای، تختی، خانه ای، قریه ای، انسانی، چیزی در تکه های دورافتادۀ یک کتاب باز ماندۀ تاریخ داشت می سوخت. خودش را دلداری می داد که ما همان کسانی هستیم که همزمان عاشقانه می گیم و ضدعاشقانه هم، شده واسه یه نفر، یه خاطره، حتی تو یه کنسرت و با هر دو حال می کنیم و کنار میاییم، این قابلیت عجیبیه که قبلا هرگز نداشته ایم.

به نظرت نظر من هیچ اهمیتی نداره؟

مرد سیگاری روشن کرد، پکی عمیق زد و "زرین دودی گرفت عالم" را و تمام تن زن را، نظریه سیاهچاله ها در لخته های عصبی وی ذوق ذوق می کرد و آکسون های مغزش را خنج می کشید. او می دانست یا دست کم می ترسید از اینکه به همین زودی با این موقعیت مواجه شود، شاید همیشه این صحنه را بازسازی می کرد. دوستی گفته بود که جهان آنطور که فکر می کنی شکل می گیرد، اما این یکی از احمقانه ترین ها به نظرش می رسید. کار تقریبا تمام بود و باید بساطش را جمع و جور می کرد و می رفت، مثل یک انگ که وقتی به کسی می خورد دیگر نمی شود پاکش کرد و هرگز اهمیتی ندارد که طرف واقعا مقصر است یا نه. اما هر موجود زنده ای به یک سری قابلیت های دفاعی تجهیز یافته است. دود سیگار انگار همۀ دنیا؛ پیکر زن را پیچیده در زنانگی قهار، می گرفت و محکم می تکانید.

این توافقات در تشکیل یک رابطه اهمیت داره نه در از بین بردنش.

زن از نگاه مستقیم طفره می رفت، و می دانست که مستقیما تحت نظر واقع شده است، و از سوی دیگر می فهمید که در نظر مرد چگونه تفسیر می شود. چشم به آن پایین ها دوخت، و فقیری را در حال جستجو در آشغالها دید. چه صحنۀ معمولیی انگار خرید و فروش یک لباس در یک دستفروشی باشد، تکرار و ناتوانی از تغییر دادن عادی کننده هستن. این که چیزی نبود در هر چند دقیقه چند انسان در سومالی از گرسنگی می مردند، و خدا نه توی سجاده بود، نه تو جرز دیوارای مسجدی که هر مومن برای آرامش بهش نیاز داره. بوی لاک ناخن نشست کرده بود، و در یک لحظه مانع دستی شد که خاطرات قدیمی را از چمدان احساسات بیرون می کشید.

خوب فکر می کنی من باید پیش خودم چه توجیهی برای این واقعه داشته باشم.

ادامه مطلب

جاودانگی جاودانه، جاودانگی گذرا، آری جاودانگی گذرا

2011-05-31T10:43:00.001+04:30

دیشب خواب دیدم که زنم، برایم دختری زاده بود. البته اصلا با او ازدواج نکرده بودم ، حتی زن را نمی شناختم ، حتی یادم نمی آید او را دیده باشم. دختری چندماهه برایم آوردند به نحوی که می خواستند بگویند الآن به دنیا آمده است، و گفتند این دختر توست. من از اساس با ازدواج و بچه دار شدن مخالفم؛ اما هنگامی که دختر را در آغوشم نهادند آدم دیگری شدم. دختر تقریبا می توانست کلمات و جملاتی بیان کند، درشت و سپید بود. به همه چیز توجه می کرد، همه مجذوبش شده بودند. یادم می آید مانند هنگام کودکی ام، زمان خواب در هوای زمان جنگ بود، ولی مکان، جنوب نبود. هوا خاکستری بود، و هر چیز زنده بشارتی از زندگی، شاید هم ابری بود. هوای بوف کور بود، یا نه هوای فیلمهای برگمان بود بیشتر، مخصوصا سکوت و توت فرنگی های وحشی. دختر مدام با من زمزمه می کرد، و من برایش حرف می زدم که نمی دانم شاید چون نترسد، شاید هم برای اینکه خودم نترسم. خیلی دوستش داشتم، با آن دست کوچه دست مرا گرفته بود. من تا کنون هیچ احساسی نسبت به فرزند نداشته ام، اما فکر نمی کنم هیچ تجربۀ عاشقانه ای با تجربۀ عشق به فرزند شباهت داشته باشد. یادم می آید تو این حین و بین به صرافت افتاده بودم که نامش را چه نهم. هر چه فکر می کردم هیچ اسمی یادم نمی آمد. داشت اعصابم حسابی خرد می شد که چرا آن نامی که باید به یادم نمی آید، اما دختر آنقدر توجهم را فراگرفته بود، که از اعصاب خرد شدن بی خیال شدم. دختر می توانست مرا صدا کند، نشانه ای بود که بر من دلالت داشت. مثل یک شعر، مثل یک فلسفه که بر یک فرد دلالت دارد. آفریده بودم آنچه مرا می آفرید. شاید نامش را به‌آفرید می نهادم. نامی که هم زنانه است هم مردانه.

مکاشفات نیهیلیستی در سلول سپید (psyche)

2010-12-02T22:10:00.002+03:30

احساس می کنم همه ما در یک ماشین لباسشویی بزرگ اجتماعی، در حبابهایی هستیم که اندیشه های ما را زیر و بم ساخته و ما را به تعقر و تحدب وامی دارد. هیچکس نمی تواند از حباب خود فراتر رود، من احساس می کنم ما به شدت همانی هستیم که از ما خواسته می شود، باید بر این اگوی سختکوش و شکست خورده سوگواری نمود، افسوس که همچون سناریوی تبلیغاتی مایع لباسشویی واری، یک شادیی فراگیر پوچ ما را به پدرانه ترین قانون درونی شده از پا در آورده است. آه، چه سلول کوچکی، اما تو که بیرون نبوده ای، چگونه دلتنگی می کنی، به حافظه ات ایمان نداشته باش. هر کس با دیگری سخن می گوید، هر کس که هنوز در او این توان هست که به دیگری نگاه کند، در می یابد که قادر به رساندن منظور خود نخواهد بود. حقیقت، این خواست گریزناپذیر اختگی، با رانه نیروانایی مرگ، خدای رهایی محض، سخن می گوید و حافظه را با هزاران ضربه به ماشین واقعیت-ساز تبدیل می سازد. حقیقت کلاه خود را به احترام کج می کند، و در میانه جشن، همه منتظرند تا تو جام عمومی باور را، به علامت گردن گرفتن این همه پیش فرض بالا روی. نوشتن این ایده از دست رفته را تقویت می کند که من دیگری هستم، و دیگری هنوز هست، چرا که نوشتن هنوز مشحون از مخاطبت است، هنوز. برای گریز از همه رانه های سرکوب شده ادراک پذیری، ما سرشار از انگاره تصاحب حقیقت، انگاره تصاحب حقیقت دیگری هستیم. دیگری، تصاحب منطقی دیگری، در عشق، یا مراودات، هنوز می تواند اندام حسی ادراک تنگنایی را سرّ نماید. دیگریِ دیگری وجود ندارد، دیگری خود تویی، به ماشین لباس شویی خیره نشو، چشم ناظر بزرگ پشت سر توست، وانمود کن چون من با پشت سرت نگاه می کنی، یک بمب گذاری دیگر در عقاید عمومی، قانون عشق از حقوق بشر پاک شده است، در هر معبد بمب هزاران معشوق، اید را می پرستند، اگر در این خمره بزرگ هر لحظه با فشردن دکمه صفحه کلید یک انتحارگر متقاعد می شود، هر لحظه ممکن است نوبت تو نیز فرا رسد، ژن ها را در یخچال شخصی نگهداری کن، و از خودت در یک نسخه در یک شعر محافظت کن، جهان مدت هاست که به پایان رسیده است.
داشتم فیلم (Sparkle) رو تماشا می کردم، خیلی وقتها هنگام دیدن فیلم ایده ها و افکاری به سرم می زنه که بعدها به تم اصلی نوشته ها و مقالاتی تبدیل می شن که با خواندنشان خودم رو بهتر درک می کنم(البته هرگز در شناخت به سوژه دکارتی قائل نیستم، به اینکه نهادی هست که در خود و به خود می اندیشد، و خود را همچون یک سوژه درمی یابد، هرگز)، که یکی از شخصیت های فیلم گفت " لزوما کسی رو که دوست داری، به دست نمی یاری"، ترجیح می دهم آنرا به این تبدیل کنم "دوست داشتن، اراده فروتنانه و تقدیرگرایانه ایست از میل به تصاحب کردن". ای کاش می شد بدون فروید، و لکان؛ این شاعران بزرگ، در این باب اندیشید، دست کم احساس استقلال بیشتری داشت، هرچند رنگ و رو رفته، ولی اینگونه دائما باید با این احساس کلنجار رفت که کسی مسائل مهمی را در گذشته گفته است که تو اکنون به آنها می اندیشی. خوب به یاد می آورم زمانی را که در حال خواندن مدل ساختاری سه گانه روان-تنی فروید بودم، و از شدت زیبایی و تأثیرگذاری آن اشعار هومری، از شدت لذت زیبایی شناسانه، نوعی احساس راهیافتگی،احساس خفقان و تهوع می کردم. نمی دانم چطور چنین چیزی ممکن است. و هنگام خواندن نظریات فرویدی لکان نیز بارها باید کتاب را می بستم، تا شدت التذاذ مانع از امکان ادامه خوانش کلی متن نشود.

جنایت سعادت آباد، و و عربده کشی اراذل جامعه شناس در خیابان رسانه

2010-11-24T08:34:00.002+03:30

مقتول با چار ضربه چاقو زنده افتاده روی دست خیابان
ضارب فریاد می کشد: جلو نیایید اینبار «هم» مسئله ناموسی ست
میدان کاج، پناه می گیرد در فاصله قانونی داور بازی
بیست دقیقه مستند همراه در سکوت، سیابازی و روحوضی ست
مردم شدیدا دموکرات کنار ایستاده مشغول تأملات و تماشا
(لابد باید می بریدند همانجا گوش این بچه بازیگوش خشن را)
مأموران پلیس هم گزارش می کنند شرح واقعه را به پاسگاه
(لابد نداشته اند اینان هیچ گوشی آخرین مدل همراه)
مستند سازی هم کار شریفی ست، از جرم، و مجرم، و مشارکت ها
خون می رود از پیاده رو، دائما درون نشئه خرد اجتماعی ما
از تأثیر شیشه، و معشوق ، حریف، به یادنیاوردن قتل

یکهو دکتر(1)از محاکمه جامعه دم زد، آه از سرگیجه های اجتماع ما
بازی رایانه ای نکنید، فیلم نبینید، روحیه بی تفاوتی نداشته باشید
چرا که اگر مأموران می زدند با گلوله ضارب دوره گیر را
فریادهای دادخواهی رسانه، می رفت تا عرش محاکمه مأموران
تشخیص دکتر این، اما، سخن این نخبه جامعه شناس محترم
محکومیت جامعه است، که درسکوت کناره گرفت در میدان
این نخبگان البت در اعدام قاتل مشکلی نمی بینند،
(یا اعدام اشکال جامعه شناختی ندارد، یا نسبی گرایی فرهنگی خوب است)
و در آخر فقط قاتل، حریف است زندان و طناب دار را
نهاد مسئول در این شکست نیست(؟)، جز نهاد خانواده، و مدرسه، و دوستان
چه روزگاری که جامعه شناسان به پرسش می گیرند تنها جامعه را
در جنایات دیگر تحلیل ها می گرفت اغلب دامن آن بیگانگان را
بیگانه ای یافت می نشود گشته ایم ما، که در مواقع لزوم
این همه تحلیل فقط برای فرار پلیس، بیکاری، فقر، و شیشه فروش ست
گردن نگیرد هیچ مسئولی، مسئولیت این شکست مکرر را
جمع کن دکتر بساط این لات بازی جامعه شناختی را

(1)دکتر مجید ابهری و جعفر بای، به نقل از صفحه جامعه روزنامه همشهری، دوشنبه 1 آذر 1389

Αλήθεια معشوقه افلاطونی

2010-08-12T23:41:00.002+04:30

به معشوقه افلاطونی ام که مرا ستوده است

معشوقه افلاطونی من، چون من
دچار کسوف فلسفه بود
و لکه های التهاب کیهانی بر خرقه روح داشت
عصر تنهایی، و کتاب فلسفه بود
من معشوقه ام را از جهان آیدیا فراخواندم؛
چرا که او "به شکل خلوت خود درآمده" بود
تازیانه های اروس را بر پیشانی من ببین
از شراب باکوس بنوش و از جهان آیدیا به جانب من آی
من نه مارکس ام؛
نه نیچه؛ کشتیرانی در "خیزابه های پر هیاهوی اژه" ام
من صاحب ضمیر خُرد شده "من" ام
و اشک های او را از گونه های ترس عشق پاک نمودم
«آه آلکبیادس عاشق من»؛ مرا چنین نامید
آن لحظه هنوز ذرات فضیلت "پابرجایی" در خون من بود
"توانایی تحمل دردی که پیروی از اندیشه درست بدنبال می آورد"
از شعر افلاطون،
و هنوز شهامت بود ؛ "چشم براه مصیبت نبودن"،
از سر درد های من شعله می کشید این سطر شعر؛
ای کشتگان وطن "از شما چه دور افتاده ایم"
معشوقه افلاطونی من، معشوقه علامت سوالی من،
"تنها عشق به فلسفه مرا زنده نگه داشته است"؛ با من چنین گفت
معشوقه فلسفی من، برایم تنها حقیقت معاصر بود
چرا که در معاصرت من هرگز حقیقتی وجود نداشت
و حقایق یا مرده یا همگی فاحشه بودند
سوژه همواره از میان رفته است، آری سوژه همواره از میان رفته بود
و با مرگ سوژه، من راه خانه خود را گم کرده بودم
آلیثیای (Aletheia) من، از کتاب کهنه فلسفه به در آی
تو خوشبختی کوچک من هستی، چرا که دیگر هیچ خوشبختی بزرگی سراغ ندارم

پیامبر اسب ها، فیلسوف شیر ها

2010-08-11T20:30:00.000+04:30

به معشوق افلاطونی ام، که به دیدار من نیامد

این تنها اسب ها نبودند که می دویدند
آنها سایه هایی از خودشان بودند
نه، آنها شیران گریان بودند
آنها عاشق بودند
حصارها از شکستن لبریز، دریغ از اراده ای
تپه ها کوتاه می شدند، مثل موی سر سربازان
خورشید، چهره در هم کشیده در باغ وحش
کودکان و اسباب بازی گردان میان پارک
روزگار انتحارگران فرا رسیده
جهان چون فاحشه ای منبسط جیغ می کشید
اسبها دیگر آنجا نبودند
اسب ها از آنجا بروید
آنها شیران گریان بودند
آنها عاشق بودند
مارکس سخن می گفت، اما این تنها نیچه بود
بازگشت جاودانه و سیب زمینی در اجاق
ای نازی ها! لو سالومه نام مستعار حقیقت بود
اسب ها و شیر ها با هم می دویدند
آنها به یکدیگر تبدیل می شدند
و از روی گل ها می پریدند
مارکس با آنها سخن می گفت،
و اسب ها به دقت گوش می دادند، اما
این تنها نیچه بود که با تشنج می گریست و باز نمی گشت
مارکس می توانست بارها به جهان آید، با همان سبیل و رنج
و جهان را تغییر دهد، جهان را به سخت کوشی تغییر دهد
او مرد آن نبود که یک گوشه لم دهد، و از ذات الریه جان دهد
افسوس، جهان را طاقت یک نیچه بیشتر نبود
زیرا شیر ها عاقبت خسته می شوند، اما اسب ها نه
زیرا شیر ها عاشق اند، و اسب ها بَرده

کودتا برای توده ها

2010-08-03T00:06:00.000+04:30

برای بابک خرمدین؛ وبلاگ نویس دربند
" من
دیگر
نه آن منم
کوهی مویانم من
کوهی
از رگ به خود پیچانم
مگر کوه هم دل دارد؟
کوه
خیلی هم دل دارد "
ولادیمیر مایاکوفسکی

درون نبض های خواب پیله ام
روی پلکان پلک های شب
که می رود به بالکن آپارتمان روبرو
زنی نشسته است و با لکنتی خفیف
تازیانه های شعر فروغ را
به گرده های شعر من کشیده است
: "...آیا شکوه یأس تو هرگز
از هیچ سوی این شب منفور
نقبی به سوی نور خواهد زد؟..."

منقاش های لرزش صدای او
به سوزش عصب های استخوان من
منقار تیز لک لکی ست
در برکۀ
راه های دشوار یک مهاجرت

قیژ و ویژ صندلی کهنه اش
به امواج تند جمجمه
شکستن است
عرشه
کشتی
هوشیاری
روزمره مرا

اعترافات دادگاه منتسب
ضجه شاهدان عینی از شکنجه را
چنان غریو غم
در زبانه های آتش از
پایتخت یزدگرد آخر است
:"پیوسته در مراسم اعدام
وقتی طناب دار
چشمان پرتشنج محکومی را..."

سگی نزار میان شعر زوزه می کشد
مقطع است سطر های زاری اش
اعتراضات او،
به اندام های شعر "آیه ها"
معانی کنون رفته از میانه را
از بستر
خرابه های
تجدید چاپ های سانسوری
بیدار می کند
:"مردم،
گروه ساقط مردم
دلمرده و تکیده و مبهوت..."

سردی دو دست نازک و کشیده را
بر آتش
کوره های
چشم خود فشرده است
نعره های لات مست
از انتهای کوچه برگذشته است
:"انبوه بی تحرک روشنفکران را
به ژرفنای خویش کشیدند..."
چرا که بر "...چهره وقیح فواحش" کودتا
"...یک هاله مقدس نورانی
مانند چتر مشتعلی می سوخت..."

فاحشگی عشق، اینسان جگر عاشق را داغ می کند
و شاعر در خیابان آزادی
سیگار عمر بربادرفته خود را
بر پای توده ها چاق می کند

مسخ معطر

2010-07-27T15:39:00.004+04:30

به مریم آزاد

پدر"
من
از تو
دو دست دارم
من
از تو
لب دارم
پس چرا نمی توانم
ببوسم
ببوسم ببوسم ببوسم
وهربار
درد نکشم؟
ترا قدرتمند می پنداشتم
اما تو ضعیفی
تو
کوچکی"
ولادیمیر مایاکوفسکی

جیغ می کشد رئیس از فاصله نزدیک
سگ ها می دوند فاصله میان گوشها را
مسیح در سانتا مونیکا حمام آفتاب گرفته
جوهر بی حال خودکار اعتبار چک ها نیست
ماشین عروس از میخ های نظم شهری مصلوب است
جنگل پارک می شود، دریا استخر، مهتاب لامپ کم مصرف
شاعر جهت مصارف روزنامگی، کیلویی دوزار استخدام می شود
وقتی یک سلول عقب مانده ذهن می پرسد "من کیستم؟"
کارمند اتو شده، خودکار جویده شده
معشوق ترشیده ، خاطرات سربریده

قانون کتاب مقدس است، معجزه ای مطالبه نکن، نکن
پیامبر شهری گفته است: هیچ توجیهی جز نتیجه وجود ندارد
کتاب ها دوره محکومیت شان را در زندان های ارشاد می گذرانند
بهار سبزی تازه ایست که از زمستان یخچال های میدان تره بار می آید
اسم آب جو برای سلامت اخلاقی مضر است بگوئید دلستر می نوشیم
انرژی درینک ها اعتراضات خیابانی را افزایش می دهد، آب نیترات مصرف شود
کارمند اتو شده، خودکار جویده شده
معشوق ترشیده، خاطرات سربریده

تسلیم شوید تسلیم شوید، ما قول می دهیم که افکار ناسالمتان را اصلاح کنیم
"مجلس" به جای ایستادگی از شدت جلوس زخم بستر آماس گردانیده
"به رعایت مصلحت، حقیقت را ذبح شرعی" (ن)باید کرد؟
"شورای مصلحت" جایی ست که چندنفر برای حقیقت تصمیم گیری می کنند
رهبر، شورای نگهبان را تعیین می کند، شورای نگهبان صلاحیت مجلس را
مجلس بالاترین رکن است که توسط بالاترین شخص تعیین صلاحیت می شود
بالاترین شخص قدرت را به دولت تفویض می کند، ملت هیچ تناقضی در اینجا احساس نمی کند
کارمند اتو شده، خودکار جویده شده
معشوق ترشیده، خاطرات سربریده

ستاره پنج پر روی کلاه چریک می سوزد، سیگار برگ میان انگشتان دیکتاتور
گیتارهای برقی در زیرزمین تیز می شود، عمامه ها در بیت سروری
احزاب ابزارهای لازم توزیع قدرت در نظامهای جمهوری (نی/ ه)ستند
برای جلوگیری از "جنگ احزاب"، یک حزب تصویب می شود، مابقی باطل
پول می دهیم، مردم از پایتخت گم شوید، چرا نمی توانیم شما را اداره کنیم
کاندوم ها را بریزید دور، خطر جنگ، جمعیت لامصب چرا اینقدر کم است!
سنگ قبر شاملو هر هفته شکسته است، طاهره صفارزاده مترجم قرآن، صلوات
"وَالشُّعَرَاء يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ، أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ"
کارمند اتو شده، خودکار جویده شده
معشوق ترشیده، خاطرات سربریده

کارمندان! امضا کنید در صورت هر گونه اعتصاب اخراج می شوید
امضا کنید هرگز به میزان حقوق دریافتی خود اعتراض نمی کنید
هرگز با خبرگزاری های بیگانه مصاحبه نمی کنید، هرگز
همیشه در همه راهپیمایی های حکومتی شرکت می کنید، امضا کنید
همیشه موهایتان کوتاه است، کت و شلوار ساخت چین به تن می کنید
موسیقی تند گوش نمی کنید، به فضاهای تنگ و تاریک کاری عادت می کنید
سی سال جوانی و شورتان را می دهید و حق بازنشستگی می گیرید، امضا کنید
کارمند اتو شده، خودکار جویده شده
معشوق ترشیده، خاطرات سربریده

آرش دوباره

2010-07-20T18:41:00.002+04:30

به فرزاد کمانگر و رنج نامه اش
"من
هر آنجایم که درد آن جاست
زیرا
من
بر هر دانه ی اشک
مصلوب شده ام"
ولادیمیر مایاکوفسکی

بر دیوار این زندان نوشته است
هر چه هست دیوار است
بر هر زخم تو، بر مردمک چشمان ات
بر هر درد تو؛ آزادی
اینک شراب کهن عصیان،
به مصائب تو مست تر آمده است
استخوان های شکسته تو اینک کتیبه های کبود سرگذشت ماست
بر قلب پوچ خود، می پیچد بردباری دیوار
به نعره می آورد اعتراف خون تو را، شعر
بدن ات از پس مرگ نیز در برابر گزمگان، ایستاده است
هر واژه که آموزانده ای، بادبادکی از نخ گریسته به اهتزاز
به دست کودکانی که شعرشان نوشاندی
نوشته می شوی بر ریل های راه آهن کوهستان غرب
بر گذرگاه گرگ گردنه های برف گیر، بر رودساران رامش ناپذیر کردستان
نه در کتاب، این فاحشه معرق سترون
میان بازوان عینک بازجویان
حقیقت تو نه از زبان مورخان دربار
آنجا که به خواب رفته ای؛ در زبان شاعران، به گفتار خواهد آمد
روزی که خون حقیقت را استفراغ کنند
روزی که این شکم متعفن تشریح شود
روزی که از زبان انبر های شکنجار اعتراف جاری گردد
روزی که از چوبه های دار بازخواست شود
همچون امرز،
عدالتی در کار نخواهد بود
آنچه باید باشد، چون همیشه، آزادی ست

اختناق از هوای تازه

2010-07-07T00:44:00.004+04:30

"در مخالفت با ذهن یگانه-انگار آن معترضانی که همواره همه مشکلات سیاسی ما را دارای یک راه حل می دانند"

من از لحظه مواجه مهاجرت گله نهنگ ها به دریای آدریالتیک جنوبی
با جیغ شکارچیان از ناقور دودکش ها به خویش حقیقت یافتم
بر تن آسمان آبی من تابش کسوف عینکی آفتابی افتاده است
تا رنگ ها را در احساس شدید کوری خود نسبت به آزادی تأویل کنم
"ذهن دوجایگاهی" من کوروش کبیر را دروغی ایرانی ادراک نمود
تا حقیقت محقر خود را در برابر "فروپاشی" اجتماع ما نگاه دارد
فردا، روز دیگری فرا نخواهد رسید، برای آنکس که امروز را انکار می سازد
فراموشی ما تکرار می کند سلول های پیر اندام شکسته آگاهی را
من اکنون می سرایم که شاعر نیستم، شاعر به نیاز کف زدن توده ها پاسخ می دهد
توده ها شاعر را برای فراموشی احساس تنهایی جمعی خود می آفرینند
یال های وحشی شعر دست هیچ آدمه ای را به نوازش نخواهد پذیرفت، ایرانیان به شعر خود مفتخراند
ناله های شعر در کافه های لاابالی گری ما تسلی می یابد، شعر اینک فاحشه ای مضروب است
پدرسالار مارکس عزیر را به همایش بیاورید، اندام شیر هرگز به قفس ذهن ما قدم ننهاد
دست به اسلحه ببر، خون بریز، آتش بر پا کن، رادیکال باش تا رستگار شوی
بهانه بگیرید، توطئه بچینید، شکنجه کشید، چپ را در زندان با اعدام راست کنید
دین را نجات دهید، بر مارکس نقد بنویسدید، ان القرآن تبیان لکل شیء، همین کافیست
من آزادیخواه نیستم، در اغتشاش باید دوید به جانب صف بی انتهای آش، شایعه کن
هرگز برای ما فرصت گفتگو فراهم نبوده و نیست، آزادیخواهی توهم مشترک ماست
رفراندم بر پا کن، با معتادین، فاحشه ها، مزدوران، و لات ها، ساده است؛ آری یا نه
و آن را برای همیشه دیگر ممنوع کن، و کسی این قانون تو را نفی نخواهد کرد
دموکراسی تو این است، جمعیت را با هرچه افیون توده کن، توده ها را مجاب کن،
مخالفان را بکش، مخالفت را انکار کن، و قانون را در یک رهبر مجسم کن
یک نظریه را الهی کن، رهبر را الهی کن، قانون را الهی کن، تاریخ را الهی کن،
ماشین الهیات، آه ماشین الهیات، بر دست انداز های خواسته های عمومی بگذر
نوشته های ما نقابی است که در طول این تاریخ بر حقیقت محجوب خود استیلا یافته،
نوشته های ما، آلوده به جوهر موقت است، هرگز تاریخی نیست تا تکرار شود
شما همه چیز را دست انداختید، ما در همه چیز دست انداختیم، ما همه با هم سقوط می کنیم
در تیمارستان شدیدا عمومی ما، هر سخن گرانبار از بیماری-انگاری پزشکان تفسیر می شود

اعانۀ حیثیت

2010-07-02T11:46:00.000+04:30

“There is no love that is not an echo.”
There is no more than love that everything is hers echo.
روزی که معشوق ام شعری گفت،
در بزرگراه زیر گرفته شده بود هر پیراهن سپید
شناسایی جسد ممکن نبود، گفتند تحویل یا زندان
مشتی استخوان از جنس قلم، مشتی شعر از زبان توتم
همه را در قالب ریخته گران شعراش ریختم، همه را نوشیدم
قیر سرخ روان، شعر؛ این زیج مذاب زمان
من می انگارم شعری که اکنون بر می سرایم
تابش گیسوی معشوقی ست که، در غیبت من
در عدم، معشوقی که هرگز نیست، شانه خواهد زد
و در آئینه خواهد دیده باشد مرا
اکنون که می انگارم چنان
شعری که اینک می سرایم، بیان ام نیست
و من با او یکی خواهم شدن، هر چند در حضور تو؛ خواننده،
هرگز "وحدت"ی ممکن نخواهد بود
چون او چشمان خود را بر آئینه خواهد بست
خواهم مرد، و چون بار دگر پلکها بگشاید
من شعر دیگری خواهم سرود، و هر بند اش را
در خواهم آویخت با خاطراتی که مرا در شعرم، نگاه او
آشنایی می آورد با خویش
من؛ شاعری که خود/تو، را در شعر،
جوهر سپید آگاهی، می فریبد، می فریباند

شکنجه؟ این موقعیت پارادکسیکال

2010-06-30T19:13:00.001+04:30

شخصی به خاطر انجام عملی ممنوعه مثلا پنهان نمودن یک نام مورد شکنجه واقع شده است. پس از بازپرسی ها کار به جاهای باریک می رسد، پای عمل به میان می آید. هر کس استقامتی دارد، هر کس دلایلی برای استقامت دارد، برای انتقام گرفتن از خود، انتقام گرفتن از جهان، به خاطر یاران، به خاطر عشق، به خاطر حقیقت، و به خاطر هیچ. به خاطر همه کسانی که در طول تاریخ شکنجه شده اند و همه کسانی که بعدها شکنجه خواهند شد. هر کس نزد خود صورتی از قهرمان تراژیک است، خصوصا به خاطر همه شکست هایی که زندگی روزمره بر آرمان ها و ایده آل ها وارد می سازد. شکنجه می تواند میدان زوزآزمایی باشد، زورآزمایی اسطوره حق در برابر قدرت باطل، زورآزمایی هرگونه اندیشه و عمل مبتنی بر خواست عدم خشونت در برابر بربریت و خودکامگی. قهرمانِ همواره شکست خوردۀ تراژیک، در وحدت همه شکست ها و دردهای خود نظاره می کند، و دست به یک انتخاب می زند. در حقیقیت هیچ چیزی وجود ندارد که "درد" را موجه سازد، و چه دلیلی نه بهتر از این تا خود را در برابر حضور حقیقتی که اگر بود به نجات می آمد و نیست، پس "درد" را دیگر و هیچ چیز دیگری را نیازی به توجیه نیست، به "درد" بسپارد. در آن لحظه همه خشم ها و سرکوب ها به یاری می آیند، "من دردهای بسیار بیشتر از این کشیده ام" خود تحقیر شکنجه گر و جامعه، حاکم، خانواده، نظام آموزشی، و قانون می شود. "من با درد کشیدن درد خود را از زیستن تسکین می دهم" و "من چیزی جز دردی که می کشم نیستم". زندگی شاید چیزی جز آونگی میان ملالت و خستگی از سویی، و تشنج و برافروختگی از دیگر سوی نباشد. اما شکنجه گر نیز روال کار را می داند، این را که فرد زمانی اعتراف می کند که تحقیر شدن خود را بپذیرد، زیرا در نپذیرفتن تحقیر همواره میزانی از اعتراض مقاوم باقی خواهد ماند. درد را آرام آرام تشدید باید کرد، زیرا همواره باید بهایی برای اعتراف گرفتن از طرف مقابل از سوی شکنجه گر پرداخته شود. شکنجه گر چه بسا در برابر استقامت فرد به نحوی غریزی از در هویت خود و غایت عمل اش شک نماید، اما به حکم همان غریزه دردآور خود به خوبی با این لحظات آشناست و می داند که نباید وسوسه شد. برای شکنجه گر عدم اعتراف به معنای تحقیر شدن و شکست و خورد شدن است. هر کس را حرفه ایست و شکنجه گر را طریقتی. شکنجه شونده برای او در این زمان به یک پروژه تبدیل شده است که باید به پایان رسد. او مظهر و اسطوره "درد معنادار" است، چنانکه در هر ساحت میتولوژیک "انتقام" معنادار است. هادس، شغاد، عزرائیل، عقابان کوهستان قفقاز... اینکه آنها ابزار ظهور حقیقت عذابند، و یا خود همه حقیقت عذابند و عذابی جدای از ایشان نیست؟ او عنصری معنادار برای جامعه خواهد بود و جامعه ای که خود این را نه می داند و نه در صورت دانستن تایید خواهد کرد ولی این اکنون و هرگز واجد اهمیت نیست، این بهایی است که شکنجه شونده آن را در قبال "درد" به شکنجه گر خواهد پرداخت. شکنجه گر به خوبی بر این امر توجیه و شستشو شده است که طرف مقابل مادۀ انسانی است که خون بهای بقای "نظم" است، هر ساحت میتولوژیک، تئولوژیک، و ایدئولوژیک ساحتی نظم ساز است. شکنجه شونده اما در این میان می اندیشد که چه بسا خود به نوعی دامن زننده "خشونت" شده باشد. این مهم نیست که اکنون من این درد را بر دوش خود می کشم، این مهم است که من آتش این "خشونت" را روشن تر ساخته ام. فرد خود را نه به عنوان "خود در درد" بلکه به عنوان موضوعی بیرونی برای درد که می تواند یا می توانست وجود نداشته باشد. اکنون درد دیگر همان احساس بسیط اولیه نیست، صرفا ابزرای برای اعتراض بر ماهیت موجود خویشتن نیست، آن مانیفستی نیست که مخاطبان اش در حال شنیدن آن هستند، و می انگارد حتی بعدها با شنیدن این حکایت زشت شاید به سادگی روی خود را برگردانند از این تصویر خشن تا به حیات بتوان ادامه داد به خوردن و حمام رفتن و بوسیدن و لبخند زدن، زیستن بسیار به توجیه فرد زنده نیازمند می نماید. پس تحمل این "درد" برای وی به نحوی منفی نیز معنای خود را تحلیل یافته می بیند. او بر خلاف شکنجه گر می داند که در جهان میتولوژیک، تئولوژیک، و شاید ایدئولوژیک نیست، او می داند که نمی تواند از این رویا ها نشئه شود، او می داند که شکنجه گر اینها را نمی داند، حال آنکه اکنون فقط این شکنجه گر است که مخاطب سخن و ناظر نمای "درد"ناک او و تنها اوست. برای این رابطه همواره به همزاد پنداری بوده است، آنچه امکانش باید خود پیش از این از میان رفته باشد. مونولوگ های به بن بست کشیده شده، دیالوگ های بی مخاطب، اعتراضات تنهایی. هر دو در گردابی که دیگران ساخته اند غریق اند بی آنکه به راستی هیچیک مستوجب این "درد" باشند و بی اینکه حقیقتا راهی به این حقیقت باشد که کدامیک موجد "درد" و کدامیک قربانی آنند.

"فلسفه به چه کار ما می آید؟" (پاسخی به پیام یزدانجو)

2010-06-29T20:35:00.002+04:30

هنگامی که چنین متنی از پیام یزدانجو خواندم نکاتی به نظرم آمد که نتوانستم ننویسم.
با نظر به اینکه هر گفتگویی، و هر نقدی، و حتی شاید (اگر چه این یکی مورد اختلاف است) هر خوانشی از متنی که به گفتگو و خوانش مشترک آن متن معطوف باشد، مسبوق به اشتراکات در فهم و در به کار بردن زبان است، به نظر می رسد آشکار نمودن اختلافات و پی بردن به علل آن به خودی خود می تواند نوعی گفتگوی منفی باشد، که در روزگاری که گفتگو بسیار سخت و غیر عملی شده است، خود آرزوی لنگه کفشی در بیابان خواهد بود.
در "فلسفه به چه کار ما می آید؟" یزدانجو دیدگاه های خود را به برخی مفاهیم و قرارداد های زبانی نزدیک می سازد که بدون نظر نمودن در آنها نمی توان سخن او را در افق فهم خود حاضر سازم. رئوس مطالب سخن وی شاید از این قرار باشد:
• فلسفه دانی از لوازم روشنفکری نیست،... چراکه احتمالا چنین آموزشی حتا در صورت موثق و موفق بودن ارتباط چندانی به مسائل موجود ما نخواهد داشت.
• نیاز به فلسفه و تفلسف، بیانی اشتباهی از نیاز به اندیشه و اندیشیدن است؛ فلسفه صرفا یک نوع از اندیشه است، اندیشه را نمی توان و/یا نباید به فلسفه فروکاست.
• بر نفی ماهیت باوری (ذات انگاری) و تکیه بر وجوه نام گرایی (دیدگاهی که در مقابل با رویکردی کارکردگرایانه بر وجوه کاربردی زبان به جای ماهیت و جوهر آن) تاکید دارد. بنابراین نباید به سوی تعریف فلسفه به نحوی ماهیتباورانه رفت، بلکه فلسفه را در تاریخ ظهور این نوع خاص از اندیشیدن باید در یافت.
• فلسفه پیچیده است، با پذیرش این حکم باید گفت پیچدگی فلسفه "... فقط یک خصلت تاریخی است: نه مطلوب است نه مطرود... نه فضلیت آن است نه رذیلت آن" و علت این پیچدگی صرفا به این سبب است که " تاریخ پرپیچ¬وخمی دارد".
• سپس؛ اگر از ماهیت¬باوری در گذریم، اگر به¬قدر کفایت نام¬انگار شویم، آن¬گاه دیگر خود را به پرسش¬هایی از این دست مشغول نخواهیم کرد که "فلسفه چیست؟" در عوض، می¬توانیم، و باید، پرسش¬هایی چون این را مورد توجه قرار دهیم که "فلسفه به چه کار ما می¬آید؟" با تاکید بیشتر بر "ما".
• در نهایت: "به فرض قبول چارچوبی که من برای «فلسفه به عنوان یک رشته¬ی تخصصی و همچنین پیچیده» قائل شده¬ام، «بسیاری از ما چندان نیازی به پرداختن به آن نداریم. »با این همه، اقرار می¬کنم که به¬شخصه پاسخ صریح و سرراستی برای این پرسش (فلسفه به چه کار ما می آید؟) ندارم!"
یزدانجو با رائه این مفاهیم و کاربردها در تفسیر خود، طرح پرسش "فلسفه چیست" را با نظر به برخی مسائل اجتماعی و وجوه فلسفی به "فلسفه به چه کار ما می آید؟" باز می گرداند، که البته هم برای ما پرسشی ضروری است، و هم به بیان وی پرسشی دشوار است.
یکی از نکاتی که برای من جالب توجه بود، چینش مفاهیم فلسفی متنوع و گاه متعلق به جریانات و افراد متقابل است، تفکرات پست مدرنیستی رورتی، در کنار رویکرد های رایج در سنت تحلیلی. گنجاندن رویکرد نام گرایانه در کنار رویکرد آسیب شناسانه مفاهیم زبانی در فرایند صورت بستن فهم و مغالطات دسته بندی شده شدیدا منطقی در سنت فلسفه تحلیلی. فلسفه پست مدرن رورتی، البته نه همه اندیشه های فلسفی وی، در همه اشتراکاتی که با اندیشه های پست مدرن دارد، با فلسفه تحلیلی زبانی و منطقی، ناهمخوانی های بسیار دارد. نگارش یزدانجو دست کم در این مورد، تنها با نگارشی که من "تنها" از فیلسوفان پست مدرن سراغ دارم سازگاری دارد؛ برای پست مدرن ها این قبیل کلاژها و به هم آمیختگی ها، علی رغم رویکرد تحلیلی ها، بسیار نیکو می نماید. با این سخن، به این برداشت نزدیکتر می شوم که منحل نمودن پرسش "فلسفه چیست" (که حتی برای طراح ایده منحل نمودن پرسش های چیستی گرایانه در فلسفه تحلیلی؛ ویتگنشتاین هم تا آخر مطرح بود و شبه سوال یا پرسش جعلی تلقی نشد،) برخاسته از رویکرد پست مدرنیستی یزدانجو است تا رویکرد تحلیلی وی. این تفکیک از آن جهت مهم است و باید باشد که سخن از "ما" به میان آمد، و این ضمیر برای اشاره به انباشتی رویکردهای مختلف و گاه متضاد است، و نه فقط "پست مدرن" های ما، و با توجه به همه مولفه ها و تلقیات مشترک پست مدرنیستی آنهم از نوع رورتی-یانه اش، می تواند اشکالات و اختلالاتی برای حوزه نقدی که در آن می کوشیم بمانیم، پیش آید. فلسفه برای رورتی، هرگز فلسفه برای سنت تحلیلی نیست. می خواهم بگویم با تکیه بر رورتی کسی که تعریف فلسفه هرگز برایش به لحاظ فلسفی ذره ای چالش و وسوسه انگیز نبود و خود به جهت اختلاف نظرات بسیاری که با عقلانیت مدرن داشت منتقد بسیاری از تلقیات تحلیلی به فلسفه بود، و در عین حال تکیه بر رویکردهایی تحلیلی مبتنی بر عقلانیتی که وجوه منطقی زبانی آن برای شناسایی مغالطات و جای پای پیدای سنت تجربی گرایانه-کانتی که همواره با مداقه های عمیق و ظریف فلسفی همراه است، اسباب سوء تفاهمات را به میان خواهد آورد. این خود مسئله ایست که "چرا پرسش از فلسفه آنگونه که برای تحلیلیان مطرح بوده و هست، برای پست مدرن ها (و خصوصا رورتی) مطرح نیست؟"، مسئله ای که به نظر من بیش از هر چیز خود اقتضای برداشت ها و دیدگاه های به شدت متفاوت از فلسفه نزد "آنها" است. مضافا اینکه همین درهم آمیختگی روشی و مفهومی که در متن یزدانجو به نظر می آید، و نیز برداشتن مرادهای متفاوت از "فلسفه" از کانتکست ها، افق های فهم، و جهان های متن "متفاوت"، اگرچه شاید خوشایند پست مدرن ها باشد، اما مخالف نظر سنت تحلیلی است. از همین جا آشکار می شود که چرا برای یزدانجو تعریف "فلسفه" نه تنها در این متن بلکه در هر متن دیگری نیز بیهوده می نماید، اگر چه باید گفت که تعریف کردن مفاهیم صرفا رویکردی افلاطونی-ارسطویی، و به کلام کلی تر ماهوی نیست، تا هرگونه پرسش از فلسفه یا کوشش در تعریف نمودن آن ماهیت انگارانه و اینسان مضموم باشد(، تحلیلی ها خود در این باب بحث ها دارند).
یکی از نکاتی که یزدانجو به خوبی بر آن انگشت می نهد "فلسفه گرایی" است؛ فلسفه صرفا یک نوع از اندیشه است، اندیشه را نمی توان و/یا نباید به فلسفه فروکاست. البته یزدانجو نیز به خوبی می داند که در پس و بطن هر اندیشه ای می توان وجوهی ایدئولوژیک را پی گرفت؛ فلسفه گرایی رویکردی است که می انگارد هیچ اندیشه ای بدون فلسفه نیست. البته اگر در این باب صرفا با مارکس همراه نباشیم که "ایدئولوژی آگاهی کاذب است" و به مرادها و تلقیات دیگر و متنوع ایدئولوژی در زمان خود نیز نظر داشته باشیم، به سختی می توان اندیشه ای سراغ گرفت که نتوان در آن به وجوه ایدئولوژیک اشاره نمود. این روزها ما از وجوه ایدئولوژیک زبان، ابزار، و فهم سخن می گوئیم. نزد پیشا سقراطیان، افلاطون، ارسطو، کارتیزن ها، تجربه گرایان، و اغلب جریان ها می توان تفسیر فلسفی از همه یا اغلب امور را یافت، آنها همه چیز را با تلقی فلسفه ورزانه ای می نگریستند. حتی روانشناسان نیز در فهم و تفسیر امور و مسائل مختلف و به خصوص فرا روانشناسی نیز "دچار" نوعی روانشناسی گرایی بوده اند. اگر جامعه ما به این فلسفه گرایی دچار است جای تعجبی نیست که جوامع دیگری را هم می توان اینگونه یافت (که ای کاش این جزو محسنات ما بود و افسوس که نیست)، اما به نظر من جای تعجب نه در آن، بلکه در این جاست که جامعه ما حتی درخور چنین پنداشتی هم نیست. "فلسفه" برای "ما" شعار است. جامعه ما آنقدر به لحاظ فکری مغبون و مشوش است که هرچیزی را که نمی فهمد بر آن نام "فلسفه" می نهد، با این پیش فرض که "فلسفه را نمی توان فهمید". فلسفه پیچیده است، فلسفه سختگیری است، فلسفه دشوار است؛ ولی نه صرفا بدین علت که این پیچدگی صرفا آنگونه که یزدانجو می گوید؛ به این سبب است که " تاریخ پرپیچ¬وخمی دارد"، بلکه به نظر من از این روی که "ما" آدم های راحت طلب، ساده فهم، سهل گیر، و بی اراده ای هستیم، در اینجا نیز من تعریفی ماهیت باور ارائه نمی دهم بلکه به مظاهر تاریخی جامعه "ما" نظر دارم. ما اندیشه های پراگماتیستی رورتی را به جهان-متن جامعه ای می آوریم که هنوز هزاران سال اندیشه فلسفی هضم ناکرده و به نشخوار افتاده، می خواهد وارد چنان عرصه عملی شود که عمل را حقیقت دانسته و نظر بلامعطوف به عمل را نا حقیقت می انگارد، سنت اندیش فلسفی روشنی که جیمز و دیویی، کسانی که در زمان خود جامعه را متحول و متاثر ساخته اند، به بار می آورد.
اما در باب نیاز "ما" به فلسفه، باید دانست که نیاز کدامیک از "ما" و به کدام فلسفه (کدامین جریان، رویکرد، سبک). اگر "فلسفه" دیگر یک "اسطوره" باشد که باید آنرا شکست و زدود، چرا "ما" چنین نباشد. فلسفه تنها برای برخی یا همه پست مدرن ها، مسئله نبوده است؛ چرا با چنین برداشتی به راحتی این مسئله را فروگزاریم، اما آنگونه این "ما" را رها نکنیم؟ اگر همراه با پست مدرن ها کثرت گرایی را وجهه نظر سازیم، چرا باید برای چنین کثرتی یک نسخه واحد پیچید. جایی که به نظر من بیشترین درد ما از همین "فلسفه" نادانی و "فلسفه" ناتوانی ماست. فلسفه اگر در ایران است یا الهیات و کلام؛ نیاز روز عده ای معلوم الحال بوده و یا پست مدرنیستی که با شکستن چارچوب های استنتاج و استدلال، و در مقابل تجهیز رویکردهای استدلال گریزانه به سبب خستگی نسبت به تفکر در چارچوب های مشخص دلزده و ملول، یا به سبب التهابات معمول اگزیستانسیالیستی، به سبب نیاز به عمل مارکسیستی و یا چپ، بوده است. واقعا جای پرسش و تخمین است که چرا تفکر انتقادی، فلسفه تحلیلی، فلسفه اخلاق، هرمنوتیک فلسفی و از این قبیل در ایران رواج نمی یابند. "ما" حوصله و حالی برای اندیشیدن دقیق و چالش انگیز نداشته ایم، جای تاسف است که آنچه به نام اگزیستانس و مارکسیسم نیز در ایران غالب می شود، بیش از دغدغه های فکری تر، به ارضای احساسات سرکوب شده شاعرانه، نیهیلیستی، فردی، اقدام اجتماعی عاجل، و غیره بوده است (مارکسیسم نمونه خوبی است که پس از نزدیک به صد سال حضور این تفکر یا گرایش عمل گرایانه هیچ اثر جهان پسند یا مورد تحسین صاحب نظران مارکسیسم در باب تفسیر یا روایت مارکسیسم در ایران شکل نیافته است).
فلسفه کار شعار زدگان نیست، و اگر چنین شود فلسفه ای شعاری خواهد بود. ظهور فلسفه در جامعه به گفتگوی عمومی منجر می شود، اما برای جامعه ای که امکان گفتگوی عمومی اساسا در آن معنادار باشد. وقی در خانواده های ما هم هنوز به کرسی نشاندن حرف راست، به کرسی نشاندن حقیقت، با بالا بردن صدا، شکستن ظرف، آشکار ساختن رعشه های عصبی، خورد و تحقیر کردن شخصیت طرف، لجن مال کردن و له نمودن افکار شخص مخالف، صورت می گیرد، دیگر کدام "ما" به کدام "فلسفه" کدام نیاز" را دارد؟ فلسفه ما ظهور خشونت بهره مند و موجه از حقیقت مفروض و در متن یک منولوگ با صدای بلند است، آنقدر بلند که شنونده یا مخاطب حتی درونی را کر و لال می سازد. تو از این خانواده بخوان حدیث مفصل جامعه خودکامه و استبدادگرای "ما" را. "این" جامعه از افادات رورتی-یانه بیشتر ارضا می شود تا سخت گیری ها و دقت نظر های رایج در اغلب قریب به اتفاق سنت ها و جریانات تاریخ فلسفه. جامعه ای که باید دیالوگ را بیاموزد، باید حضور و وجود دیگری را درک کند، باید تجاوزات شبه فهمی به سوال را پذیرفته و سپس آن را بر خود ممنوع سازد. واقعا برای این جامعه چگونه سخنان و تاکیدات برگرفته از تفکری چنان جدید برای تاریخ اندیشه فلسفی را بازگو نمود که می گوید "دموکراسی بر فلسفه تقدم دارد"؟ این تعجیلات و چندتا چندتا پله های اندیشه فلسفی را تا زمان معاصر پریدن گاه حاصلی جز جر خوردن "ما" پیرسالان هنوز از بند دگماتیسم تعصبات و هیجانات نیمه دینی نیمه سنتی خود نا رسته، نخواهد داشت. رورتی اگر فیلسوف بود، اندیشه ای می روزید که خود تکیه بر هزاران سال فلسفه و صدها سال تاریخ رنسانس و رفورم، و ظهور تمدنی بزرگ در تاریخ شکوهمند امریکا داشت، چگونه "ما" خود را با ترینرها و چیپ کدهای تمدنی به ساحت چنین مراحلی از تفکر فلسفی برسانیم؟ به ساحت و افق اندیشه ای که در صدد درکی همچون او از خود هستیم؟ من هم می توانم بپذیرم که برای چنین "ما"ی خسته از همه چیزی و خسته از سخت گیری های فلسفی، تساهل مورد نظر رورتی وارانه به از هیچ است، لااقل می توانیم ژست فلسفی برای خودمان بگیریم و شهوات تاریخی سرکوب و منکوب شده مان را کمی عقده بگشاییم. ما عقده فلسفه داریم، ما عقده تفکر و اندیشه فلسفی داریم، و چه اندیشه هایی سهل الوصول تر از اندیشه ها و سخنان پست مدرن ها، کسانی که هیچ چیزی را برای کسی توضیح نمی دهند، چارچوب استدلال را به راحتی می شکنند، دستشان را در کیسه تاریخ فلسفه می کنند و به اقتضای موقعیت (ظاهرا فلت و هموار خود نسبت به تمام ادوار پر نشیب و فراز تاریخ و تاریخ فلسفه) هر سخنی را از هر جایی بیرون می کشند و از آن بهره می برند. برای خیلی از "ما" فلسفه های معاصر معرفت شناسی و تحلیلی با جهانی از موشکافی ها و رنج ها صرفا عقده مان را از عدم توان پرداختن به فلسفه سنگین تر و سنگین تر می کند، چرا کسی نمی بیند و تعجب نمی کند که چرا این فلسفه ها در ایران ظهور نیافته و نمی یابند؟
شاید سخنان من به نوعی فروکاستن فلسفه به یک یا برخی جریانات در تاریخ فلسفه علیه یک یا برخی دیگر از جریانات در تاریخ فلسفه نماید، البته من شخصا از روش پست مدرن ها خود را دور می یابم هرچند چنین فروکاستی را نمی پذیرم، اما اگر برای کسی چنین نمود پیدا می کند فقط امیدوارم هنوز سعی نماید سخن مرا با تمام پیش فرض ها و مسلمات خود کاملا نفی ننماید، و این و دست کم همین برای وقوع و استمرار دیالوگ کافی است، و دیالوگ نیازی نیست که ضرورتا به یک اتفاق نظر همه جانبه بیانجامد. دیالوگ گاه به نظرم همه چیری است که "ما" به آن نیاز داریم، و هر چه که از فلسفه و تاریخ فلسفه می تواند به آن کمک رساند (که هیچ استثنایی برای هیچ فلسفه ای در باب این یاری رسانی نمی بینم) برای "ما" "به کار می آید" و بدجوری هم به کار می آید. این جواب نسبتا شتابزده اما در زمان فعلی، من به آن پرسش است. "آری من می انگارم فلسفه چیزی بیش از دیالوگ نیست، دیالوگی گاه کوتاه و گاه بلند".

2010-06-29T13:18:00.000+04:30

اندر باب دوست و دشمن (1)
کلید واژگان دوست و دشمن، و تمایز میان این دو، تمایزی پرکاربرد و کاربردی در ادبیات سیاسی این روزهای ایران شده است، اما از سوی دیگر، عموما در سطح جهانی، به جز در کشورهایی خاص، این تمایز کاربرد خود را، به جز شاید در میدانهای جنگ، از دست داده است.
در ابتدا چند شاهد از کاربرد این دو واژه تنها در یک سخنرانی خواهم آورد، و بعید می دانم به اشاره به منبع آن نیازی باشد.
"ما يك ملت متحديم؛ اسلام ما را متحد كرد؛ انقلاب ما را بيدار كرد؛ دل‌هاى ما را به هم نزديك كرد؛ انگيزه‏هاى ما را در هم تنيده كرد؛ به هم پيوند زد؛ شديم يك مشت محكم و مقتدر در مقابل دشمنان نظام اسلامى و دشمنان اسلام و مسلمين و دشمنان ايران. دشمنان منتظرند اين اتحاد كلمه را به هم بزنند؛ بين مردم ايجاد نفاق كنند؛ ايجاد اختلاف كنند؛ برادران را در مقابل هم قرار بدهند؛ بايد ملت ايران هشيار باشد." " اين خيلى براى ملت ايران آبرو ايجاد كرد، خيلى اقتدار براى اين ملت بزرگ آفريد؛ براى انقلاب آبرو شد؛ نشان داد كه انقلاب پس از گذشت سى سال، اين جور قدرت و توانایى به صحنه آوردن مردم را دارد. دشمنان دست به كار شدند، بين مردم اختلاف بيندازند، تا حدودى هم موفق شدند. ليكن ملت بايد حركت دشمن را خنثى كند." " ملت ايران ملتى نيست كه زور را تحمل بكند. ملت ايران، ملت مقتدرى است. نظام جمهورى اسلامى، نظام ريشه‏دار و تثبيت شده است. مسئولين جمهورى اسلامى اگر صد تا هم با هم اختلاف داشته باشند، در ايستادگى در مقابل دشمن، در حفظ استقلال اين كشور، همه با هم يك كلام و يك دستند." " امروز بيشتر از همه چيز براى ما هشيارى لازم است، شناخت دوست و دشمن لازم است. مبادا دوست را با دشمن اشتباه كنيد؛ مبادا دوست و دشمن را مخلوط كنيد؛ مبادا رفتارى كه با دشمن بايد داشت، با دوست انجام بدهيد." "مبادا دشمن را با دوست اشتباه بكنيم. دوست را به خاطر يك خطا به جاى دشمن بگيريم و از آن طرف يك عده‏اى هم دشمن خونى و معاند را دوست فرض كنند، به حرف او گوش كنند، توجه بدهند."
به نظر من، برای آنکه کاربرد سیاسی این واژه مورد بررسی قرار گیرد، باید به این بیاندیشیم که این تمایز به چه درد به کار برنده آن می خورد، و برای این منظور باید تحقیقی گسترده در مورد زمینه کاربرد، نوع کاربرد و نتایجی که به کاربرنده از برقراری این تمایز می گیرد نظر نمود. اما قصد من در اینجا این نیست.
معیار تمایز میان دوست و دشمن چیست؟ اصلا از معیاری براساس تعاریفی فلسفی سخن نمی گویم، بلکه از معیاری سیاسی که، احتمالا، بر مبنای اصول مبنایی تر سیاسی یک حکومت خاص جعل گردیده است سخن می گویم. برای مثال اگر معیار اصلی حاکمان یک کشور منافع آن کشور باشد، آنگاه احتمالا دشمن برای آنها کسی است که منافع آنها را به خطر بیاندازد. پس به نظر می رسد که برای فهم منظور یک فرد از دوست و دشمن باید، با نگاه از یک سو، بپرسیم: دوست چه کسی یا کسانی؟ دوست چه چیز یا چیزهایی؟ براین اساس هر سخنگوی سیاسی که از این دو واژه استفاده می کند بایستی مشخص کند که از دوست یا دشمنِ چه چیز یا چه کس صحبت می کند، وگرنه احتمالا در حال فرافکنی و یا مغالطه است.
علاوه بر این مراد از چه و که باید به وضوح مشخص شود، و تنها به اسامی و عناوین اکتفاء نشود، چرا که برداشتها از یک اسم احتمالا به عدد جریانهای سیاسی متفاوت متنوع است. دشمن ایران، دشمن ملت، دشمن ما، دشمن اسلام واژگانی بسیار بسیار مبهمند. پس اگر این مراد به وضوح مشخص نگردیده بود بدانید که احتمالا پای فرافکنی و یا مغالطه در کار است.

فرض کنیم یک دولت که حاکمیتش براساس یک تفکر سیاسی فایده گرا اداره می شود، فلان فعالیت در کشوری خاص را مخالف منافع کشورش اعلام نماید، و با آن مخالف باشد. سخنگو عنوان می کند که فلان فعالیت مخالف منافع ملی ما است. اگر وی مشخص نکند که این فعالیت دقیقا مخالف کدامین نفع آن ملت است سخنش از لحاظ سیاسی هیچ ارزشی ندارد. مشخص کردن دقیق مصداق اولا موجب می شود که سخنگو مجبور به دفاع و توجیه نمودن آن نفع شود، چرا که آن نفع ممکن است توسط حکومتهای دیگر مورد پذیرش قرار نگیرد، و ثانیا ممکن است برای خود سخنگو بهتر باشد از این لحاظ که کسانی که در آن نفع با وی مشترکند، و تفکر سیاسیشان شبیه او است، در جبهه وی قرار بگیرند.
به همین ترتیب اگر من سخنگو مرادخود را از دوست و دشمن مشخص نمایم، با فرض پذیرش این تمایز توسط ملتی خاص، که این خود مسأله ای جداگانه است، آنگاه ملتی خاص تصویری واضح تر از مراد من در دسترس خواهند داشت، و می توانند تصمیم بگیرند که آن را بپذیرند یا خیر؟
در مورد دوست و دشمن در پستهای بعدی نیز سخن خواهم گفت.

این شعر ممنوعه

2010-06-25T12:35:00.004+04:30

به شاهین نجفی

گفتن "ما" و "من" در مراد داشتن، از بیشترین فحاشی های نقاب آلود است.
تئودور آدورنو

بگو راهبان بودایی در اعتراض به جنگ خودسوزی کنند
تا نهنگ ها به اعتراض در سواحل آرام خودکشی کنند
زنی در ملأ عام به فاجعانه ترین شکل جیغ ها کشد
و عفونتی که وی را به مزدوری بیگانه در لجن کشد
شلاق، و سنگسار و اعدام، هرگز شکنجه نیست
این حکم دینی، چنگی بر چهره هر تهمتن کشد
"جنگ صلح است و آزادی بردگی، نادانی توانایی"
قصاص حقیقتی باژگون که قاضی ز ما و من کشد
جرثقیل ها، آونگ نعش های مرا، معشوق پای دار
قیچی قانون، خط موربی میان روان و تن کشد
قاری کور،بخشش حق، خرما و دود اشک
هرچه عقدۀ غده های فقیه از مرد و زن کشد
بستار و بند و دار و درد از دلالت "کتاب"
تاویل تیر و تیغ و جیغ، به سجعی مطنطن کشد
"ان الله یحب الذین یقاتلون فی سبیله صفا"
جانی چنین خدای قاتل را به فوت و فن کشد
غم را بخوان، تا پاره پاره کند همه این آرامش ها و شادی را
غم را بگوی، تا فرو خنجد همه این سرخوشی های لاابالی را
باشد که چنین اسباب هرچه بی تفاوتی مچاله شود
و اسکلت های بلند خالی به سنگی بغض افروز حواله شود

از قدرت فقه در نقاب فلسفه

2010-06-25T11:20:00.002+04:30

گاه باید نشست و زار زار گریست، چه در کالبد سترگ یک شیر، چه در هیأت یک انسان فرد؛ دست کم به این خاطر که شکنجه گران را توان گریستن نیست. پس از آنکه دیدم واژه (torture) نیز همچون هزاران واژه ای که هر روز به تاریکخانه فیلترینگ این حاکمیت می روند، از امکان جستجو ناپدید شده است، پی بردم که ندانستن چه مایه عملی شکنجار است. من نمی توانستم به تاریخ و تعاریف و کارکرد ها و نقدهای این واژه در فضای بی نهایت سایبرگ دسترسی داشته باشم. دیدم که نه این واژه، بلکه من، بله من فیلتر شده ام. آگاهی من، امکان نقد ، رسم و کار من. اما شنیده ام که کسی اخیرا در باب شکنجه سخنانی گفته است، و جالب تر آنکه این فرد اتفاقا فلسفه و فیزیک خومانده و رئیس آی پی ام است. از قضا شخصی دینی و تئوری پرداز اندیشه های حاکمیت بوده و هست، در دامان وی معرفت شناسانی همچون حمید وحید دستجردی پرورش یافته اند، برای دانشجویان موسسه خود تسهیلات قابل توجهی اختصاص داده بود. البته می دانم که سخنان بسیار قابل توجه دیگری نیز در چنته داشته است و همواره موجبات برانگیختی تعجب و دیگر حالات روانی مزمن را بر آورده است اما، اما باز وقتی بر آن شدم که سخنان او را جستجو کنم باز متوجه فیلترینگ این یک نیز شدم. اکثریت فابل توجهی از ناقلان این خبر فیلتر شده بودند. اما همیشه راهی هست.

در نیمۀ نخست ماه ژوئن 2010 ، شورای حقوق بشر سازمان ملل نشست های متعددی را برای بررسی وضعیت حقوق بشر در کشورهای مختلف در ژنو برگزار کرد… از سوی ایران، هیاتی به سرپرستی محمد جواد لاریجانی، دبیر ستاد حقوق بشر قوۀ قضاییه در این نشست حضور یافت و گزارش هایی را در مورد شرایط حقوق بشر در ایران ارائه کرد... به گفتۀ دبیر ستاد حقوق بشر قوۀ قضاییۀ ایران، ابزارهایی نظیر " شلاق" در نشست شورای حقوق بشر شکنجه تلقی شده است در حالی که بر طبق قوانین اسلامی ایران، شلاق یک مجازات است و نه شکنجه. وی حتی به قانون اساسی استناد کرده و بر اساس آن شکنجه در ایران را ممنوع دانسته است و نتیجه گیری می کند که بر همین اساس، در ایران مجازات وجود دارد و نه شکنجه… از نظر محمد جواد لاریجانی، برخی مجازات ها به دلیل قوانین جمهوری اسلامی ایران است که کاملاً منشاء اسلامی دارد اما فعالان حقوق بشر می گویند پذیرفتن کنوانسیون های بین المللی حقوق بشر این کشور را ملزم به انطباق قوانین داخلی با ماده های این کنوانسیون ها می کند...

این اتفاق با رخداد دیگری قرین شده است؛ فراخوان مقالات برای "روز جهانی فلسفه". روز جهانی فلسفه در جغرافیایی که در آن همزمان اندیشمندی چنین گفته است. اگر بر آن باشم که امکان نقد مبتنی بر وجود وجوه و گستره های مشترک در نوعی دیالوگ است، باید بگویم قلم از نقد آنچه واقع شده است، شدیدا ناتوان است. و نکته تلخ تر اینکه این عدم امکان نقد نه برخاسته از موقعیت حداکثری پست مدرن، یا بر آمده از نسبی انگاری من یا وی باشد که ایشان هرگز نسبی انگار نیست و من نیز نسبی انگاری را تا بدانجا پیش نمی برم و نخواهم برد که امکان نقد را ناممکن سازم. آنها حرف های خود را زده اند، و نه حتی با ما، که با عده ای مجهول الهویه برای ما. آنها دیالوگ و نقد و اندیشه با دیگری را بیهوده، مبتذل، و ناممکن ساخته اند. به راستی چگونه چنین فلسفه و فیلسوف یا اندیشمندی تواند وجود داشت؟ چگونه چنین موقعیتی ممکن شده است؟ فلسفه شلاق زنان، فلسفه شکنجه گران چیست؟ نمی دانم چه چیز را باور کنم و چه چیز را نه.

• در ایران قوانین اسلامی وجود دارد
• شکنجه در ایران ممنوع است
• در ایران مجازات وجود دارد
• در ایران شلاق زدن (به عنوان مجازات) وجود دارد، البته اعدام و سنگسار و غیره هم وجود دارد
• بر طبق قوانین اسلامی ایران، شلاق و... یک مجازات است و نه شکنجه

اگر چه شاید این صورتی منطقی از به نسبت یک استدلال تواند بود، اما واقعا معلوم نیست که این گزاره ها هریک چگونه با مابقی نسبت دارند. جز گزاره سوم که می توان ام تا حدی با آن همراه شوم، هیچیک را نمی توانم بپذیرم. نه تنها موضوع محمولات این گزاره ها جای بحث بسیار دارد که تفسیر و تاویل آنها بیشتر اینگونه است، صدق گزاره ها، تحلیلی ترکیبی بودنشان که واقعا، کانتکست آنها، پرسش هایی را که در صدد پاسخ گویی به آنها طرح می شوند، تاریخ آنها و قائلان آنها، وجوه انتولوژیک و اپیستمولوژیک آنها، همه و همه جای بحث و نقد دارد. اما افسوس که امکان دیالوگ در میانه نیست، و طرف هایی از گفتگو ی نقادانه ارزش وجود برای دیگری نداشته اند. وگر نه کسی اینگونه خود را نماینده تام الاختیار نظرات و تصمیمات میلیون ها نفر نمی دانست، نه به این سادگی، نه فقط به همین سادگی...

فلسفه "ما" بیمار است

2010-06-24T18:56:00.001+04:30

همواره در ایران وجوه اجتماعی فلسفه مورد غفلت واقع شده است، درحالیکه فلسفه شدیدا فعالیتی اجتماعی است، و نه گوشه نشینانه و محض و مجرد. هنگامی که من غمگین ام فلسفه ام غمگین خواهد بود، هنگامی که من متشنج و منزجرم، فلسفه ام عصبی و سر درد ناک. جامعه ای که اهل فحاشی و توهین است، منتقد بار نخواهد آورد، و جامعه ای که حوصله و شکم اندیشیدن نداشته باشد (آری برای اندیشیدن به شکمی با حالات و عاداتی خاص، و نه هر شکمی همچون شکم ایرانیان گرسنه یا ورآماسیده از اشباع، نیاز است) تحلیل گر را اعدام خواهد کرد. هنگامی که جامعه از اندیشمندان خود اتنقام کشد، انتقام دوجانبه خواهد شد. جامعه ای که اندیشمند را برنتابد، از خود براند، امکانات ممکن را از او بگیرد، از جانب اندیشمند که کارکردی انسانی دارد، و چنین چیزی حتما از خشم و انتقام به دور نخواهد بود، به خطر می افتد. وقتی که فرصت نقد از میان رفته باشد، گفتگو امری تجملی برای دانشگاهیان گردد و برای دوستان غیر همجنس در پارک شهر و کافی شاپ ها بساط صرف تفریح را فراهم سازد، عمل بدون نقد، عمل بدون گفتگو، عمل خودکامانه اجتماعی تکثیر می شود. هنگامی که میزان دگم ها افزایش یابد، منتقد باید بندباز شود و تا ممکن است برای وجود داشتن و منتقد ماندن، هر دو در یک زمان، روی دم شیرهای کمتری پا بگذارد، و مدام بگوید "زبان سرخ، سر سبز دهد بر باد". عجیب است که سر ها همه سبز و سرسبز است، و خبری از کچلی اندیشه نیست. دگم ها ترجمه می شوند، و تاویل می گردند تا اظهار شود که نیستند. اندیشمند از دیالوگ باز می ماند، نه غالبا بدین خاطر که می گویند "زبان او زبان اکثریت جامعه نیست" بلکه بدین خاطر که اکثریت جامعه، فرهنگ و عمل گفتگو را در نیافته است. همه به بازاهای مملو از اجناس چینی می روند، به بورس و دیدار جام جهانی و سینمای فارسی می روند، به پای صندوق های رای و لب دریا می روند، کارگران خانه های ضد زلزله می سازند، مهندسان معماری دفتر فروش املاک می زنند، کتابخانه ها سالن های مطالعه را به شهرداری واگذار می کنند، بانک ها قرعه کشی های نجومی تبلیغ می کنند، مترو ها کاملا آشکار کننده سطح بلوغ رفتارهای اجتماعی می شوند، کارخانه ها تا می توانند در همه چیز مواد افزودنی مجاز و نگهدارنده ای می ریزند که متخصصان سلامتی در باب آنها هشدار داده اند و دکتر ها سعی نموده اند تا با گرفتن مبالغ مناسبی مردم را از شر آنها سرطان زدایی کرده و در باب آنها حتما مصاحبه های پر طرفدار ساعات پر ترافیک شهری ترتیب دهند تا مجریان محبوب و خوش صدای گزینش شده ای در ارتقا و اعتلای سطح فرهنگی جامعه در طول آنها جامه کلام تا می توانند چاک دهند، و در این میان جایی برای منتقدان نخواهد بود، چون موقعیت نقد غیر ممکن شده است.

در این میان باید پرسید چهره فلسفه جامعه ما کدام است؟ عجوزه ای با خراش های عمیق در چهره و کتک خورده و معلول. فلسفه حقیقی ما به قول حقیقت پرستان در بند عقل فعال و براهین چرک کرده اثبات خداست. فلسفه ما هنوز در هوای کلام و الهیات است، و یا باید گفت فلسفه ما نتایج سر دردهای مزمن و شهوات ارضا نشده مشتی الهیدان و متکلم بوده است، که خود را به واجب الوجود فروختند، و با اندیشه عقل محض عقد نکاح مشروع بستند. به اصطلاح فلاسفه ای که جز یک مورد استثناء هرگز به وجوه اجتماعی سیاسی پی نبردند، گرسنگی و درد مردم را درک نکردند. اندیشمندانی که هیچ فلسفه سیاسی ای نپرداختند، چرا که برای ایشان عقل مطلق کامل محضی همه چیز را اراده و اداره می کند، در چنین ساختار وجودشناختی ای دیگر جایی برای اعتراض و تغییر جهان نمی ماند، همه چیز خیر و خوب است. متاسفانه باید گفت فلاسفه جهانی ما حتی به اندازه اخوان الصفا، ناصرخسرو، حسن صباح و بسیاری از رهبران و تئوریسین های "اعتراض گران" "دو قرن سکوت" ما، شعور اجتماعی نداشته اند. فلاسفه نفرین شده ما با ظریف ترین و موشکافانه ترین افکار که خود را به اشتباه جانشینان بر حق یونانیان باستان دانستند و به این نکته پی نبردند که فلسفه در یونان همواره با رویکرد های اجتماعی ظهور داشته است. نکته تلخ تر آنکه همه این شکوائیات به فیلسوفان قرون دوم تا چهارم محدود می شود، چرا که جریان فعال فلسفی و تشکیل مکاتب مختلف به همین دوران اکتفاء می کند، و در گذار از قرن چارم دوران انحطاط اندیشه به طور کلی و فلسفه به طور مشخص فرا می رسد. پائیز فلسفه با اندیشه اشاعره و غزالی به زمستانی سرخ و مسلول منجر می شود، و حتی اختلاف مبانی خردی در باب برخی مسائل با کشتار سهروردی ها و عین القضات ها روبرو می شود. تا میردامادها و صدراها با چهره ای کاریکاتوری، متحدثانی با اندیشه های الهیاتی باشند، نه فیلسوفانی اجتماعی. آنها حتی صفا و سادگی صوفیان و درویشان را نداشتند. تاریخ فلسفه ما تاریخ ظهور لحظه ای معتزله و عمری اشاعره است، و این تقسیم بندی تا اعماق استخوان های ادبیات و شعر و هنر تا فلسفه رسوخ کرده است. اما تلخ ترین نکته آنکه امروز نیز داستان همان است. فلسفه ما به فقه سجده می کند، و هرگز از آن ذره ای انتظار نمی توان برد. فلسفه ای که بیشتر نشخوار و استفراغ فلسفه دوران انحطاط پر شکوه ماست. فلسفه ای که برندگی تیغ نقداش به خوانش های خایه مالانه از حیات تحریف شده نیمه دینی گرفتار آمده است. جای تعجب نیست که فلسفه ما هرگز ابزاری برای عصیان بر علیه وضعیت موجود به نفع موقعیت مطلوب نبوده است، هماره وضعیت برای ایشان مطلوب بوده است. فلسفه ما هرگز جان و توانی برای اعتراض نداشته است.از چنین موجودیت متعفنی انتظار هیچ نفخه زندگی نمی رود. فلسفه ما بیمار است. بیمار به محافظه کاری و توجیه کثافت کاری های حکومتی فقهی و خودکامه، بیمار به بینش فقه نگری که در طول صدها سال کسی فریادی برنکشید که فقیه همدست سلطان چگونه خود را در کسوت فلسفه غالب کرده است. به چه کسی؟ چگونه؟ و چرا؟

معرفت به مثابه چسب زخم

2010-06-18T17:38:00.000+04:30

در زندگی ...چسبهایی است که زخمهایی را به هم گره می زنند تا بیانگاریم سلسله تجاربی دردناک مشتمل بر شخصیتی هستند که می توان به آن اشاره کرده و اینگونه آن را از دیگر مجهولات باز شناسیم. سلسله ای جسته گریخته که با چسب زخم هایی برناگشودنی بر هم دوخته می شوند تا هنگامی که از غشی یک شبه یا چندهزار ساله بر خیزیم، خود را به عنوان انباشتی از این دست تجارب به خاطر آوریم. البته می توان انگاشت هر زخم زخم تازه ایست، آنگونه که انگاشته اند "هر روز روز تازه ایست"، اما این انگاره ها نمی تواند این انگاره را از میان بر دارد که تسلسل تجارب دردناک به سادگی پایان نخواهد پذیرفت. برای خروج از این تسلسل هر سلسله از تجارب دردناک به انحاء متفاوت تداوم می یابند. هرچند به راستی نمی توان خروج برخی را بر برخی دیگر کاملا ترجیح داد، چرا که خود نیز لاجرم در یکی از این راه ها در می افتیم، اما می توان پیش از آن تجربیاتی را با برخی از این سلسله ها در میان گذارد، چرا که برخی از چسب زخمها و زخمها، برای برخی از سلسله ها مشترک اند. در میان گذاردن این تجربیات شاید هیچ نوری را بر گرده توده های خاموش و در فغان از رنج نیافکند، اما دست کم می تواند پیش از هر گونه اقدام برای خروج، امکانات ممکن را اگر اساسا چنین تعبیری تواند در میان بود، در حد مقتضی به اشتراک گذارد، که خود اگر نتواند هرگز به خروجی بیانجامد، دست کم تا حدی امید به هرگونه خروج و یا حتی قطع امید به عدم امکان خروج از تسلسل تجارب دردناک را فرو نگذارد. هیچ جای تعاجب نیست اگر خواب آن را دیده باشم، که نویسنده پیش از به پایان رسانیدن این مطالب خود را به تکانه ماشه ای منفجر نموده باشد، و چون من خود نویسنده مطلب هستم در این لحظه لبخند می زنم که چگونه می توانسته ام چنین خوابی دیده باشم در حالی هنوز منفجر نشده ام، و بر اثر آن از خواب بر نخاسته باشم.

فلسفه ابزاری برای عصیان است

2010-06-12T00:52:00.001+04:30

به امین قضایی

"باید بخندم به ریشها
باید عُنُق و وقیح
ریشخند کنم
باید بخندم آنقدر
تا دلم گیرد آرام"

ولادیمیر مایاکوفسکی

از کتابفروشی های خیابان انقلاب تا همه این نشریات زرد

از کافه های شعر سیاه تا خاطرات تئاتر شهر

از پیش نویس قانون پوسیده برای زدودن آنهمه درد

از کوبیدن کثرت اندیشه تا تعالی بنیادگرایی و حصر

فریاد باید زد؛

فلسفه ابزاری برای عصیان است

از حرکت جوهری در انجمن فلسفه عرفانی

از فیلسوفانی که همواره بوده اند روحانی

از استیلای حوزه ها در وحدت با دانشگاه

از این همه توجیه الهی برای اندیشه انسانی

فریاد باید زد؛

فلسفه ابزاری برای عصیان است

از غلبه حکومتی دین اشاعره بر اندیشه معتزله

از جبر گرایی و انتظار فرج و نظریه رجعت

تا حکومت فقیه و اثبات نقش گناه در زلزله

از تکفیر آزاداندیشی و علوم انسانی به نفع حکومت

فریاد باید زد؛

فلسفه ابزاری برای عصیان است

از سخنان سرایی فیلسوفان پیر آوازه درباری

تا افاضات متافیزیسین های شاعر سرکاری

از فلسفه ای که کرم های الهیات آن را بلعیده

تا تحجرات ناتراشیده تریبون دار ولنگاری

فریاد باید زد؛

فلسفه ابزاری برای عصیان است

از جنبش معناگرایان علیه مهاجمان نهیلیستی

از تطبیق هایدگر بر اساس تفسیر صدرایی

از تاملات خودشناسی تا تأنیات خودپرستی

از تفلسف غزلسرایان تا هذیانات مطنطن عقلایی

فریاد باید زد؛

فلسفه ابزاری برای عصیان است

وقتی تاریخ فلسفه ماست تاریخ اندیشه متکلمان

منزویانی که نداشته اند کاری با جنبش های اجتماعی

"همه چیز بر اساس عقل در سر جای خودست"

می شود وحدت نتایج تمام این فیلسوفان اشتباهی

فریاد باید زد؛

فلسفه ابزاری برای عصیان است

وقتی ابن سینا ست در دربار سامانیان و صدرا

در دربار صفویان و خواجه نصیر در دربار مغول

سبزواری می نشیند در دربار ناصرالدین شاه، سایه خدا

اندیشه روشنفکران دینی نمی رسد به مردم در هراس و هول

فریاد باید زد؛

فلسفه ابزاری برای عصیان است

وقتی که چهره فقر در افق شهر ظهور می کند

فلسفه شما، تفکیک اجتماعی طبقات را تفسیر می کند

این فلسفه وجود زاغه ها را با "کتاب" تشریع می کند

فلسفه ای که ماشین اثبات خدا را با چرخ شر تعمیر می کند

فریاد باید زد؛

فلسفه ابزاری برای عصیان است

جایی که کتاب فلسفه باید مجوز حکومتی داشته باشد

حکومتی که خود باید پایه های موجه فلسفی داشته باشد

فلسفه ای که ابزار قدرت را از توده ها زدوده باشد

و حق را در جایگاه راستین اصحاب دین نهاده باشد

فریاد باید زد؛

فلسفه ابزاری برای عصیان است

از فلسفه کنارآمدن و کوتاه آمدن و قانع شدن

تا فقه فراگیر و فتوی ده و باج خواه

با اشتباه لپی علوم اسلامی به جای علوم انسانی

کرسی های آزاد اندیشی را فراگرفته اینهمه آه

فریاد باید زد؛

فلسفه ابزاری برای عصیان است

فلسفه نیست نازبالش سلاطین کهن دولت مدرن

فلسفه هرگز عافیت جوی رسایل استفتاء نیست

فلسفه پتکی ست برای آزادی، شکست زنجیرهای این تاریخ سیاه

فلسفه مجیز گوی داروغه و گزمه نیست

فریاد باید زد؛

فلسفه ابزاری برای عصیان است

چسب زخمهای نیچه، کاندوم های ایدئولوژیک دینی

2010-06-03T18:30:00.002+04:30

چندی پیش فرصتی دست داد تا با دوست پوچ انگار خویش آشنا شوم. به نظرم رسید که ظهور این افراد در جوامع برخوردار از ایدئولوژی الهی قابل توجه تر است؛ شاید به این خاطر که تضادها همواره پر رنگ تر به نظر می آیند، و یا از این رو که این قبیل ساختار ها با دیدگاه های پوچگرایانه، به تعبیر و تاویل دیگری، قرابت بیشتری توانند داشت؟!

دوست من انسانی ست که بیش از افراد دیندار درون نگری دارد؛ به این معنا که وی دست کم به افکار و احساسات خود، البته بدون رویکردی تقدس مآبانه، خود آگاهی دارد. وی را شخص حساسی یافتم؛ حساس به این معنا که وی بیش از مومنین و دینداران معمول در سال 1389 هجری شمسی در یک ایران برخوردار از نظام جمهوری اسلامی، از اعمال خود و دیگران در قبال دیگر افراد و نقش اجتماعی آن اعمال برای هر دو دسته تحت تاثیر واقع می شد. وی به این اعمال می اندیشید و آنها را سنجه می نمود؛ کاری که یک دیندار ایدئولوژی شده در این فضا حتی با همان ابزارهای بر آمده از ایدئولوژی خود نیز کمتر بدان دست می برد، چرا که دادگاه ها و مراجع این قبیل افراد، در سطح اجتماعی انجام این کار را به جای وی تقبل زحمت نموده اند و این ارگان ها بیشتر وی را به ناظری تحسین گر اعمال و قضاوت های خود مبدل ساخته است. دوست پوچ انگار من به آثار شامخ نیچه علاقه فراوانی دارد، به طوری که وی این آثار را با علاقه خوانده بود و با من در این باب به بحث می نشست؛ حال آنکه مومنان و دینداران ایدئولوژی شده جامعه ما حتی قدرت خوانش و اندیشه نمودن در باب همان آثار و مکتوبات حاوی ایدئولوژی منسوب به گروه و طبقه خود را که هیچ، آنها حتی متون مقدسی که با تاویلات خاصه، این افکار ایدئولوژیک از آنها برآمده اند را نیز احیانا یا در مراسم ختم و یا در مراسم های اداری مصوب تلاوت می فرمایند. دوست پوچ انگار من، به پوچگرایی خود اصالت نمی بخشد، و حتی شاهد آن بودم که وی به توصیه برخی یا به خواست اجتماعی پیرامون خود، تصمیم گرفت تا بر سر درمان خود آید و به این منظور به سراغ روان پزشکان و مشاوران رفته است، در حالی که وی فیلم "آنگاه که نیچه گریست" را دیده و شخصا به آن اندیشیده بود، فیلمی که خشم و برتری نیچه را نسبت به روان کاوان اعلان می دارد، وی به من گفته است که گاهی نمی تواند از پس مخارج درمانی که آن نخبگان بر سر راه وی نهاده اند بر آید و نیز گفته است که آن نخبگان حال وی را بسیار بد تشخیص داده بودند. اما این مومنان و دینداران ایدئولوژی شده جامعه ما نه تنها بر سر بیماری خود نرفته اند در حالی که عده بسیاری در جامعه و به دست مستقیم و غیر مستقیم عوامل ظهور و حفظ ایدئولوژی ایشان راهی قبرها و دیگر مناطق خوش آب و هوای ایران شدند، بلکه حتی حاضر نیستند سخن یا فریاد اجماعی عالمی را لحظه ای بنیوشند که اینگونه یا آنگونه اند؛ خلاصه اساسا به اظهار نظر دیگران وقعی نمی نهند، اگر خود آن را سرکوب یا خفه نفرموده باشند، چه رسد به اینکه بخواهند بشنوند که به نظر این نخبگان حال ایشان از بد هم بسیار بدتر است. دوست پوچ انگار من بارها به ضعف های موجود و منتج در دیدگاه نهیلیستی خود در بحث با من اعتراف می نمود و نقد ها را می پذیرفت، حال آنکه آن مومنان و دینداران ایدئولوژی شده جامعه ما اساسا با کسی سر سخن و بحث را باز نمی نمایند که سخن به نقد و نقادی ای ولو دوطرفه بکشد یا خود نکشد. دوست پوچ انگار من می ترسید، ترسی که به نظر من شایسته وجود هر انسانی ست و با دیدگاه نهیلیستی اگزیستانس وی همسازی دارد،"انسان می ترسد، انگاه که خود را تنها می یابد"، اما این مومنان و دینداران ایدئولوژی شده جامعه ما نه تنها از تربیت تروریستها و ترویج استفتائات انتحاری ذی نفع خود برای دیگران کوتاهی نمی کنند، بلکه حتی از ارتکاب چنین اعمالی هم نمی ترسند که هیچ به جای خود آن را مایه تفاخر و ایمان راستین خود می دانند، اگر چه که هر دوی ایشان باز هم تنهایند.

دوست پوچ انگار من کجا و شما مومنان و دینداران ایدئولوژی شده جامعه ما کجا، کدامیک از شما خدا را کشته است؟

شعری بسرا، از پوچی شعری بسرای، باشد که به خواب روم

2010-05-28T19:01:00.000+04:30

هر روز ساعت چهار و نیم صبح از خواب بر می خیزم، و تا سه و نیم بعد از ظهر، به تنهایی می دوم تا پوچی یک سازمان تداوم یابد. فشار روانی گاهی آنقدر زیاد است که وقتی از خستگی ساعت چار به خواب می روم فردا صبح بیدار می شوم. با این حال نمی توانم نوشتن را متوقف کنم. نوشتن و خواندن را. بعضی وقتها فکر می کنم اگر نمی توانستم چیزی بخوان منفجر می شدم. گاهی از شدت غم کتاب را می بندم و کمی گریه می کنم. نمی توانم کسی را ببینم، چون فلسفه نمی گذارد. نمی توانم کارهای معمولی را به خوبی انجام دهم. شبیه عقب افتاده ها شدم. در مهمانی ها وای به حال کسی که بحثی را با من آغاز کند. دوستان ام را بارها به خاطر نقد نحوه زندگی شان آزرده ام. یک گره کروات بلد نیستم ببندم، چون فقط یک بار حاضر شدم چنین کنم. بدبین و بی رحم در انتقاد، احساساتی و زود رنج در برابر بی عدالتی های زندگی. می گویند افسرده ام، بارها شنیده ام. برایم مهم نیست، هر چند ترجیحا باور نمی کنم. می گویم آنها که چنین می گویند، مانند من تندرست و ورزشکار نیستند. اطاق ام به هم ریخته است. اندیشه ام را نمی توانم به جایی بند کنم. وان گوگ و کواین را با هم می خوانم. فلسفه اگزیستانس و فلسفه علم را پس از هم. با خستگی ام می جنگم، و از کسالت بشدت متنفرم. در همه چیز به کار معتقدم. جامعه ما به شدت کسالت زده است. از غر زدن و غر شنیدن متنفرم. تحمل ام زیاد است ولی وقتی تمام شود، از خودم می ترسم. سعی می کنم هر روز ورزش کنم، رژیم غذایی ام را حفظ می کنم. وقتی می نویسم همه چیز کوچک می شود، وقتی از چیزی سخن می گویم همه چیز بزرگ می شود. از ازدواج اشکال می گیرم، و اگر متاهلی را گیر بیاورم یا تسلیم می شود که اشتباه کرده، یا سکوتی محض خواهد خواند. به انقلاب اعتقادی ندارم. به اصلاح افکار و اعمال اجتماعی اعتقادی ندارم، ولی عملا نمی توانم بی تفاوت باشم. وقتی شعری بخوانم، آنروز دیگر هیچ کار دیگری جز خیره شدن و شعر خواندن نمی توانم کرد. برای فلسفه اصالت قائلم، از این جهت با پست مدرن ها دعوایم می شود. از اصالت فلسفه معنایی کلی مراد نمی کنم، بر خلاف مدرن ها. ادعایم را در باب اصالت فلسفه برای خودم نگه می دارم، با رئالیست ها کنار نمی آیم. به تحلیل فلسفی اعتقاد دارم، با اگزیستانس ها کاملا جور نمی شوم. از رنج برای فلسفه تاثیر می گیرم و به درد های این زندگی می پردازم، پس با تحلیلی ها هم کاملا جور نمی شوم. هر حکمی را تا جایی که بتوانم سلاخی می کنم، اصلا نمی توانم ایجابی باشم. یک متافیزیک خوار بوده ام تا جایی که یادم می آید، متافیزیسین ها را می کشم و کشته ام. نسبیت انگار، شکاک، و قائل به اصالت نقد در اصالت فلسفه ام. به دیالوگ در فلسفه بسیار معتقدم و هرگز از آن خسته نمی شوم، و چشم به تحصیل هیچ نتیجه ای هم از دیالوگ ندارم، آنچه معمولا افراد از شنیدنش منفجر می شوند. در فلسفه بیش از همه به تفکر انتقادی گرایش دارم. زیاد خواب می بینم و خواب هایم را به یاد می آورم، و در زندگی روزمره و غیره هم از خواب هایم تاثیر می پذیرم، گاهی هم آنها را می نویسم، گویی یک مراسم را به جا می آورم. بودا را دوست دارم و خود را به آموزه های وی وفادار می یابم، هر چند کاملا با او هم کنار نمی آیم، ولی به او بیش از دیگران خود را علاقه مند می یابم. در میان سوتراهای بودا سوترای دل. در فیلسوفان سقراط و پروتاگوراس و هیوم را بیش از همه دوست دارم. در شعرا لورکا، مایکوفسکی، و هایکوسرایان را بیش از دیگران می خواهم. در میان استادان ذن هاکوئین و سایادو او جوتیکا. در میان فیلم ها به پاپیون بیش از ما بقی علاقه دارم. در میان عاشقان بشریت کارل مارکس برایم از همه خواستنی تر است. و در میان اساطیر گیلگمش را یگانه می یابم. در میان زنان آنکه مرا بیش از دیگران می رنجاند بیشتر می خواهم. در میان گوشه نشینان لائوتسه و از میان انقلابیون ارنستو گوارا کاماندنته. در میان نظریات فلسفی نسبیت پروتاگوراس، مغز در خمره پاتنم، بازی های زبانی ویتگنشتاین، و کل گرایی کواین را می ستایم. در میان موسیقیدانان کلاسیک بتهون یگانه است. در میان رپرهای فارسی شاهین نجفی. در راک، راک آلترناتیو نیروانا. در متال متالیکا. در کانتری تام ویت. در میان نقاشان رافائیل و فان گوگ. در میان رمانها و رمان نویسان، فقط برادران کارامازوف داستایوسکی. و در میان حماسه سرایان سوفوکلس را می ستایم. و در میان همه مجسمه ها، فیلسوف در حال تفکر رودن را.

واقعا نمی دانم چرا اینها را می نویسم، جملاتی پوچ که به هیچ کاری نمی آیند.

کسری خوزستانی یا فورکالا

2010-05-28T10:29:00.000+04:30

چندی زمان می خواهد تا آدمی از خود بپرسد کیست، و دریابد که خودش هم می تواند برای خودش بیگانه باشد. البته برخی هرگز به این سوال دچار نمی شود و اغلب نیز به سرعت از این پرسش می گذرند. اما عده ای هم به عللی نامعلوم همواره این پرسش را با خود نگاه می دارند. بگذریم که این پرسش شبه متافیزیکی، خود اساسا با ابهامات شدیدی از جهت ابهام در واژه "من" روبروست. اما من همواره می ترسم که این تمایل پرداخت به این پرسشِ احتمالا جعلی هرگز با اینهمه کوشش حل نشود. آدمی همواره از خصوصیات خود می پرسد، اینکه چه هست و چه باید یا می تواند باشد و چه بهتر است نباشد و اینکه چگونه چنین نماید، و به آنچه هست قانع نمی شود، نکته این دلهره های وجودی به جا مانده از درخشش نخستین شعاع خورشید فلسفه در تاریکی انسان است، نه افاداتی صرفا تحلیلی که در جای خود لازم اند.

بعدها آدمی به نقش "جبر" در زندگی بیشتر پی می برد. زندگی تلاش انسان علیه جبر است. با پی بردن به دیدگاه های علوم انسانی، در می یابیم که این من فقط همین من حاضر در اینجا و اکنون نیست، چرا که ما بیشتر از هر چیز دیگری، ژن های دیگران، تصمیمات و عدم تصمیم گیری های تاریخی دیگران، عادات و رسوم دیگران، کتاب ها واندیشه ها و جهل های دیگران، خشم و شهوت و عشق و فداکاری دیگران، سرکوب امیال و ولنگاری شهوات دیگران، هستیم. در واقع آنچه ما هستیم دیگران تعیین نموده اند. ساختارهای سنگین و غمناک اجتماعی و جریان های دهشتبار تاریخی ما را اینگونه ساخته اند. پی می بریم که ما چقدر ضعیف و کوچکیم. موجودی در ستیز بقاء اصلح ، متعلق به طبقه کامندی کارگری استعمار شده، اسیر در پنجه عقده های متعدد و اندیشنده در نخستین چارچوب های خرد ناخودآگاه جمعی ، فرایند بزرگ شرطی شدن پاولوف، دستی که برای جور کردن قرداد ترکمتن چای و تنباکو 1919 و... رشوه گرفت و دستی که آنها را امضاء نمود، غمها و کوششهای میهن دوستانه عباس میرزا و امیر کبیر و مصدق، سلسله نامتناهی از شاهان و حکام و قاضیان و والیان ظالم و خونخوار و آدمکش کشورمان ایران، اشعار وغزل های شاعرانی که آرام آرام اندیشه هایی را به ما باورانده اند، انقلابیون و اصلاح گران، صبر و مساعی معلمانی که سر خم ننمودند، سکوت و سقوط رنجبران و مظلومان، سریالها و فیلمها و متن موسیقی هایی که به خوردمان رفته است، یوغ همه حرف های زوری که به گردن داریم، و هزاران هزار علل کوچک و بزرگ دیگر تا اینکه الآن همینی شدیم که فکر می کنیم هستیم. ما پی می بریم که چقدر خودمان نیستیم ، ما خیلی کم خودمان هستیم. و تازه پرسش از "من کیستم" ابعاد و معانی متفاوت و مختلفی را در بر می گیرد. حال چقدر باید بخوانیم و بپرسیم و بدانیم و بجوییم و طاقت بیاریم و استقامت کنیم.

هر روز برای عصیان علیه جبر فرصتی ست. عصیان علیه کلاس های درس معلمان عقب مانده، منبرهای ملاهای احمق، والدین دیوانه، دوستان زیادت خواه، همسران لجباز و ویرانگر، فرزندان باجگیر، فامیل های پر حرف، رئیس های نفهم اداره های کوفتی، جامعه عصبی و دردکش، یک نظام خودکامه، شکنجه های ندنستن و نتوانستن. اینها همه لشکرهایی نیستند که علیه آنها باید "من" را گسیل نمود. همین "من" که چه بر سر ما نمی آورد. قطارهایی از صفات نکوهیده را به اختیار می توان پشت سر هم بدون توقف تصور نمود، و باز هم "من" توصیف نخواهد شد.

هر روز برای کسب آزادی موهبتی ست. به یاد می آورم حدود 2 سال پیش بود که با شهر فلسفه آشنا شدم. در آن زمان اشتیاق زیادی برای دیدن اهالی فلسفه ایران داشتم، اهالی جوان و جسور و تازه نفس. وقتی به شهر فلسفه آمدم، در نظر اول انتظار کار های جدی و تازه ای داشتم که البته هرگز هم آن انتظار بر آورده نشد. اما افراد با استعدادی را دیدم که مشغول انجام کارهایی بودند. دوستانی داشتم. نقد و بحث با برخی از دوستان بالا گرفت و حل نمی شد. برخی می رنجیدند و برخی حوصله نداشتند. بعد از این همه سال هنوز نمی دانم فایده فلسفه چیست، ولی در آن زمان که من به نوعی "خرمگس" معرکه بودم، دست کم سکوت، سوءتفاهم، کمی ناراحتی، و در نهایت توهین خوردن از فواید فلسفه ،چنان که امروز هم هست، بود. البته فلسفه یک واژه است و هزاران مراد و تعریف دارد. و تقصیر کسی هم نبود. اندکی پس از آن به عللی اجتماعی خاصه ما ایرانیان، شهردار شهر فلسفه و هیئت تصمیم گیری، به من حکم کردند که حتما باید هویت واقعی خود را آشکار کنم. آخر من فور کالا بودم، یک نام جعلی که جعلیت اش تابلو بود. من هم شروع کردم به ارائه علل و دلایل به منظور دفاع از اینکه چرا هویت ام را مشخص نمی کنم. مباحث زیادی طرح نمودم، که شاید مهم ترین شان همان حق شهروندی دموکراسی خواهی بود. من خود در موضع پاسخ خواهی از ایشان بر آمدم که "اساسا چرا بدون یک نظر خواهی فراگیر، که به راحتی هم ممکن بود، ایشان سخن خود را قانون تلقی می کنند؟" که هنوز هم به نظرم سخن قابل دفاعی ست و البته پاسخی نمی یافتم. کار بالا گرفت و حل نشد. در این میان مسئله برخورد من در شهر فلسفه نیز مشکلاتی را به وجود می آورد؛ "یا سوالات من بیش از توان پاسخ دهی همشهریان بود، یا سوالات من بالفعل نافی توان پاسخ دهی همشهریان بود". من فلسفه را در همه پیش فرض ها و اصول و نظریات راه می دادم، و حدودی برای توقف از طرح پرسش نداشتم، من فلسفه عریان و بی تعارفات معمول می طلبیدم. با کسی تعارف و تشریف نداشتم. نزدیکترین دوستان و افراد را هم نقد می کردم، و هیچوقت از هیچ بحثی خسته نمی شدم. شاید اشکال از گردانندگان نرم افزاری شهر فلسفه بود که خیلی کلی از فلسفه سخن می گفتند و اظهار اشتیاق کلی می نمودند، من هم در حوزه فلسفه سخن می گفتم ولی مراد ما شاید با هم متفاوت بود، شاید هم تنگناهای عملی آنها مجبورشان می ساخت که چنین نمایند. به نظر خودم در حق من و برخی از دوستان تبعید شده جفا هایی رفت که رفت. و در نهایت مرا تبعید کردند، و پس از آن نوشتند که فلانی در صدد گزارش دادن کارهای شهر به جاهایی بوده است، که صرفا بهانه ای برای دفاع از وجهه خدشه خورده خود داشته باشند، و کسی هم معترض نشد، نه به خاطر من و نه به خاطر دیگر تبعید شدگان، و نه به خاطر مبارزه علیه تبعید و سانسور افراد. جالب اینکه بعدها کار به جایی رسانیدند که محمد نجفی شهردار شهر فلسفه به این تفاهت گویی ها بیفتاد:

"همان‌گونه که در توصیف شهر فلسفه هم آمده است «شهر فلسفه، شهر دوستداران دانايي است. شهري مجازي كه دوستداران دانايي را گرد هم آورده تا فلسفيدن را تمرين كنند و جست‌وجوگري را و گفت‌وگو را». اما متأسفانه همان‌طور که می‌دانید گاهی کسانی نیز هستند که چه بسا سبکی متفاوت در زندگی را برمی‌گزینند. از همین روی تصمیم گرفتیم که امکان عضویت و حق شهروندی در شهر فلسفه را تنها برای کسانی محفوظ نگاه داریم که از سوی شهروندان این شهر دعوت‌نامه دریافت می‌کنند." و"علاوه بر این از تمامی شهروندان شهر فلسفه خواهش می‌کنیم که اگر قرار است فعالیتی را در شهر داشته باشند، برای مثال گروهی را در شهر تأسیس می‌کنند محتوای آن گروه را در خارج از شهر منتشر نکنند تا این‌چنین بازدیدکنندگانی را به سایت یا وبلاگ خود بکشانند. به گمان ما این عمل در حوزه‌ی مجازی عملی اخلاقی نیست." و"هم‌چنین با توجه به این‌که بیشتر شهروندان شهر فلسفه در ایران زندگی می‌کنند لطفاً از انتشار مطالب، عکس‌ها، فیلم‌ها یا انجام فعالیت‌هایی که سبب خواهد شد سایت شهر فلسفه فیلتر شود خودداری کنید."

از حذف اشخاص تا سانسور فعالیت ها و از گزینش فعالیت ها تا اعمال دیکتاتوری. آری، من متفاوت زندگی می کنم، متفاوت از امثال شما، اما من نیز مستحق حذف شدن نیستم، همانگونه که هیچ تفاوتی چنین حقی را توجیه نمی سازد. البته به خوبی می توان تاثیر این جبری که گفتم را در تفکرات و اعمال امثال گردانندگان شهر فلسفه و محمد نجفی شاهد بود، چرا که آنها ایدئولوژی حاکم بر سرنوشت و تاریخ و روش جامعه و حاکمان خود را به خوبی پذیرفته اند. حتی آنها نیز نمی خواهند و نمی توانند برای اینکه چرا رأی گیری و دمکراسی را در آن شهر اعمال نمی کنند دلیل بیاورند، یا حتی استدلالی برای رسمیت دادن به حذف افراد به سبب تفاوت در سبک زندگی! آنها نمی توانند این مسائل را جزو قوانین شهر فلسفه فهرست نمایند، اما باید پرسید آنها در این عدم فعالیت ماخوذ به کدامین شرم یا دست به کار کدامین پنهان کاری هستند. آنها به راستی به کدامین، کدامین فلسفه (اگر چنین فلسفه ای تواند یافت شد) گرایش دارند؟ آنها نه تنها خود، فیلترینگ را پذیرفتند و بدان عمل نمودند، بلکه کوشش کردند تا اندیشه فیلترینگ را به شهرنشینان آن دیار نیز حقنه کنند، بدون آنکه از بنیاد ها و ساختارهای معرفتی این ایده در صدد دفاع و توجیه بر آیند. به راستی ما از کدامین مفاهیم و معانی سخن می گوییم که از عنوان فلسفه استفاده می کنیم؟

اینچنین فلسفه درباری، محافظه کار و هراسان-هراساننده، چه ماحصلی کسب خواهد نمود؟ برای چه کسانی؟ و چگونه؟

هر لحظه باید برای خویشتن مبارزه نمود. پس از تبعید از مکان فوق الذکر تصمیم گرفتم جایی برای فعالیت های خود در نظر بگیرم. و چنین شد که فکرم به ایجاد وبلاگی معمولی رسید. یکی از دلایلی که من خود را با نامهای جعلی می نامم تلاش برای احراز هویتی ست که از پیش برای خود من نیز تعین یافته نباشد. من خود را تا حدی در تاثیر متنی که می نویسم می شناسم. متنی که برای نوشتن اش تلاش می کنم. یا به قول برخی "متنی که نوشتن اش علی الحساب مرا به زنده ماندن متقاعد می سازد".

فصل الخطاب چیست؟

2010-05-28T06:09:00.000+04:30

این روزها تعبیر "فصل الخطاب" اینجا و آنجا در ایران به گوش می رسد. هرچه فکر می کنم می بینم این تعبیر دچار اشکالاتی ست.

به نظر می رسد که "فصل الخطاب" به معنای پایان گفتگو و دیالوگ مطرح می شود؛ "پایان گفتگو"؟! تا جایی که من می دانم از لحاظ فلسفی، هیچگاه گفتگو پایان نمی یابد، چون هیچ سخن آخری وجود ندارد، باز چون تفکر و نقد را پایانی نیست. در ضمن "پایان گفتگو" در حیطه فلسفه اساسا اشکال و ایراد است؛ به طوری که معمولا سعی می شود تا آفات گفتگو کشف و سپس از آنها احتذار گردد تا گفتگو ادامه یابد، چرا که گفتگو شأن فیلسوف و فلسفه است. به نظر شخص من هیچ معیار مشخص و از پیش تعیین شده و برای همه یا اکثریت قابل توجه به رسمیت شناخته شده ای در فلسفه وجود ندارد و نمی تواند وجود داشته باشد که بر اساس آن تعیین کنیم سخن کجا به پایان می رسد و مثلا درست از غلط جدا می شود و خلاصه وارد عمل به معنای خاص یعنی انجام این کار یا آن کارِ درست می شویم. این سخن قصار را همواره با خود نجوا کرده ام که "در فلسفه هیچ پرونده ای بسته نمی شود".

با این وصف "پایان گفتگو" یا "فصل الخطاب" چیست؟ برای درک "فصل الخطاب" این پرسش را طبق معمول ماهوی و متافیزیکی پاسخ نمی دهیم، بلکه به صورتی کاربردی پیگیر می شویم. یکی از کاربردهای "فصل الخطاب" در حوزه قانون است؛ مثلا گفته شده

"هیات رزمندگان اسلام با صدور بیانیه ای بیانات الهی و حیات بخش حضرت ایت الله خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی در نماز جمعه گذشته را حسن ختام و فصل الخطاب و منشور مواجهه انقلاب با مهمترین مسائل داخلی کشور دانست."#"سعيد شريعتي عضو مستعفي جبهه مشاركت در نشست سالانه دفتر تحكيم وحدت كه امروز جمعه 14 اسفند در دانشگاه امير كبير برگزار شد گفت: رهبري نقطه توازن قوا در كشور است كه همه بايد آن را به عنوان فصل الخطاب قبول داشته باشند."# "مصطفي کواکبيان دبيرکل حزب مردم سالاري با بيان اينکه مقام معظم رهبري حماسه 9 دي را روز اتمام حجت خواندند اظهار داشت، همه بايد فرمايشات ايشان را فصل الخطاب قرار دهيم"#. "پایگاه بسیج کوثر شرکت آب منطقه ای گلستان در بیانیه ای با اشاره به برگزاری انتخابات دهم ریاست جمهوری، ضمن تجلیل از حضور باشکوه و بی نظیر ملت ایران در این انتخابات تاکید کرده است: فرمایشات رهبری آرامش بخش و فصل الخطاب برای همه می باشد."#"اختلافي که نزد قاضي مطرح شده است دراين صورت حکم نهائي قاضي حلال مشکل وفصل الخطاب است"#، یا "بموجب بند 8اصل 110 چنانچه نظام دچار معضلي گرددکه ازطرق عادي يعني قوانين موجود حل نگرددرهبر از طريق مجمع تشخيص مصلحت نظام انرا فيصله خواهندداد واين همان فصل الخطاب است"# و در ادامه این سخن "البته اگر دچار معضل غير قابل حل شدند ميتوانند بايشان (رهبر) مراجعه تا براساس همان اصل مشکل را فيصله دهند"# "آیت الله خامنه ای افزودند: قانون باید در تمام امور کشور فصل الخطاب باشد تا زندگی مردم و امور جامعه روان شود. "#...

نکته قابل توجه اینکه با نیم نگاهی حتی به تاریخ فلسفه می توان رویکرد "ضد مرجعیت پذیری" را که در طول گذار این نوع از اندیشیدن جریان داشته است ملاحظه نمود. اساسا مرجعیت پذیری با تفکر مستقلانه و شخصی و دلیل پروری و دلیل خواهی نمی خواند. این خصوصیاته تنها متعلق به دوره روشنگری نیستند، بلکه آغازی بس کهن تر دارند. البته باید توجه نمود که مرجعیت به معنای مرجع قرار دادن شخص یا سخن شخص یا مجموعه ای از سخنان عده ای است که دیگر نتوان از وی سوال و دلیل خواهی نمود یا در سخن وی چون و چرا کرد. با این سخن به نظر می رسد که حتی "قانون" نیز نمی تواند و نباید فصل الخطاب چیزی غیر از یک دعوی باشد، اینگونه است که به نظر می رسد روشن نمودن درست و غلط بودن یک جریان فکری، اجتماعی، فرهنگی یا مجموعه ای از معتقدات، یا افکار یک حزب مشخص، یا هر امر کلی یا تفسیر پذیر دیگر و خلاصه هر چیزی که بتوان در باب آن چون و چرا نمود و نتوان مشخصا در دادگاه به آن رسیدگی نمود، "فصل الخطاب" وجود ندارد.

در مورد قانون نیز باید بیشتر اندیشه نمود؛ قانون به طور کلی (همچون نفی یک قانون اساسی و پذیرش یک قانون اساسی دیگر) و جزئی (همچون چون و چراهای کسی که در یک دادگاه می پندارد مورد ظلم واقع شده) قابل چون و چرا هست و همواره نیز امکان تغییر آن از میان نمی رود، اما در یک مورد مشخص ظاهرا به اقتضا و ضرورت تصمیم گیری عاجلانه و غالبا رفع اشکالی که مربوط به قسمتی از زندگی روزمره می شود و نفع حقوق عمومی افراد "فصل الخطاب" وجود دارد، که البته آن هم امری جعلی و توافقی میان افراد یک جامعه مشخص است، می توان پذیرفت که قانون "فصل الخطاب" باشد، اما "فصل الخطاب" ی اگر وجود داشته باشد هم، چیزی جز توافق کلی و پیشین ما نیست، که باز هم قابل خدشه است. در باب قانون نیز باید دانست که مشروعیت قانون در چیست. به نظر نمی رسد که مشروعیت یا قانونیت قانون به چیزی جز یک توافق حداکثری باشد (این سخن را به عنوان یک حکم کلی نمی گویم بلکه هرگاه توافق کلی افراد از قانون مشخصی برهم خورد، عملا شاهدیم که قانون عوض می شود). اما مشکل این است که بعدها عده ای می آیند و به یک قانون مصوب می چسبند و چنان مهار و عنان ابزار قدرت و تقسیم و توزیع ارکان و ارگان های اعمال و ابراز قدرت را به خود اختصاص داده و چنان متن قانون را به نفع خود تفسیر می نمایند و دم از "فصل الخطاب" و اهمیت و قداست آن می زنند که دیگر "فصل الخطاب" چیزی جز چماقی دست مایه عده ای نخواهد تواند بود.

آنچه سر گفتن اش داشتم این است که عده ای نبایند آنجا که دیدگاه ها و اندیشه های اجتماعی در حال تغییر هستند، به هر علتی، برای نگاهداری وضع قبلی، هر وضعی که بوده، مدام "فصل الخطاب" "فصل الخطاب" کنند، و مرادشان آن باشد که این مسئله و آن امر نباید تغییر کند. اینان ظاهرا فراموش کرده اند که به همین صورت بود که چندی قبل نیز اوضاع سیاسی اندکی تغییر کرد، چطور آنزمان "فصل الخطاب" نبود؟ یا به مزاق و سلیقه شخص ایشان و گروه آنان باید مشخص می شد؟

سخن فیلسوف چنین است: "دلیر باش در به کار گرفتن فهم خیش"، و سخن شاعر: "به اندیشیدن خطر (مَ) کن". به هنگام اندیشیدن و اتخاذ تصمیم تازه هیچ "فصل الخطاب"ی وجود ندارد، که خوداندیشی ما، خود تمام "فصل الخطاب" هاست.

خلاصه اینکه اتوریته و خودکامگی و تمامیت خواهی شاخ و دم مشخصی ندارد و گاه در یک تعبیر در زمانه و وضع خاصی هم جلوه می سازد ولو آنکه خود "فصل الخطاب"ی بیش نباشد.

#ارجاعات به آدرس (http://www.tebyan.net/Weblog/younes_nasri/post.aspx?PostID=74970) (http://www.rajanews.com/detail.asp?id=45922) (http://www.irna.ir/View/FullStory/?NewsId=893887) (http://www.wnn.ir/html/modules.php?op=modload&name=News&file=article&highlight=&sid=6782) (http://www.behabadi.net) و (http://behabadi.parsiblog.com/1209828.htm) (http://www.leader.ir/langs/fa/?p=contentShow&id=5628) است.

2010-05-26T02:06:00.001+04:30

مسافر کوچولوی ما
چندی پیش بعد از سالیانی نظری شنیداری به مسافر کوچولو، اثر آنتوان دو سنت اگزوپری، با ترجمه احمد شاملو انداختم. زمانی آشنایی می گفت، که زمانی بود که از منظر این اثر به آدم بزرگا نظر بد می کردیم، حال خود نیز آدم بزرگی شدیم برای خودمان. نمی خواهم به این بپردازم که چطور یک بچه آدم بزرگ می شود، چرا که پیش فرض آن این است که آدم بزرگ شدن چیزه بدیه!
به نظر من این اثر، در نگاهی کلی، یک نقد اجتماعی است. ساده ترین دلیل آن همین نگاه بد خواننده به آدم بزرگها تحت تأثیر فضایی که اثر ایجاد می کند است. دلایل دیگر را در متن اثر جستجو می کنم. تیپ های شخصیتی ای که مسافر کوچولو در سیاره های مختلف می بیند، تیپ هایی اغراق شده هستند، که در برخی موارد می تواند نمایانگر اهداف آشکار و پنهان، برخی و یا حتی بسیاری از، انسانها در یک جامعه نمونه باشد. ابراز شگفتی مسافر کوچولو از مشاهده این تیپهای مختلف و بیان جمله (( این آدم بزرگا راستی راستی چقدر عجیبن! )) موید نقد آنها است، نقدی که البته از آنجا که این تیپهای اغراق شده خود به خود حالتی طنز و مسخره به خود می گیرند، احتیاجی به هیچ دلیل اضافه ای، از حیث تأثیرگذاری، ندارد. علاوه بر این با این نقدها از زبان موجوداتی زمینی نیز روبرو هستیم. انسانها، به طور کلی، حتی از زبان یک گل سه برگه ناچیز نیز، به دلیل بی ریشگی نقد می شوند. تشبیه انسانها به کوههایی که بدون هیچ قوه تخیلی تنها آن چه را که می شنوند تکرار می کنند، نقد آنها به خاطر عدم انس گرفتن به یکدیگر از زبان روباه، و مسخره کردن انسانها به دلیل رفت و آمد از طریق قطارها در مسیرهایی که رفت و برگشتشان، از نظر مسافر کوچولو هیچ معنایی ندارد و اختراع قرصهای رفع تشنگی که منجر به صرفه جویی در وقت می شود، همه، نقد بخشی از وجوه زندگی انسانها است، که گاه به خاطر تأثیر کلماتی که به کار برده می شود، مورد قبول واقع می شود.
اما اثر تنها محدود به این نقدها نیست، و، به نظر من، این وجه از اثر مهم ترین و زیبا ترین وجه این اثر است. این داستان، داستان تفکرات نویسنده، و شاید تغییر تفکرات نویسنده است، که در سفری که مسافر کوچولو انجام می دهد نمود پیدا می کند. به نظر من مسافر کوچولو و آن مسافری که (( روزگارش به تنهایی می گذشت، بی اونکه راستی راستی یکی رو داشته باشه که باهاش دو تا کلمه حرف بزنه، )) مسافری که (( که پرت افتاده تر از هر کشتی شکسته ای که وسط اقیانوس به تخته پاره ای چسبیده باشه، )) وسط کویر گیر افتاده است، هر دو یک نفراند، به این معنا که هر یک وجوهی از تفکرات یک انسان اند، که همان نویسنده اثر است. به یاد بیاوریم که اگزوپری این داستان را از زبان اول شخص نگاشته است. یکی از این دو مردی بالغ، تنها ومنزوی است، که در پروازش از فراز آفریقا هیچ مسافری را به همراه خویش ندارد، و دیگری کودکی است پرسشگر، که کمتر پاسخ می دهد و بیشتر سئوال می کند، و تا پاسخ پرسش خویش را نگیرد، سئوالش را فراموش نمی کند. سیر این سفر از سیاره ای دوردست از زمین، جایی که انسانها در آن زندگی می کنند، آغاز می شود. مسافر کوچک گلی را که دوستش دارد، و گلی که او را دوست دارد اما به خاطر غرورش از گفتن این حقیقت تا لحظات پایانی جدایی سر باز می زند، آغاز می شود. من نمی دانم که این گل کیست و یا چیست، اما هر چه که هست در گلی است، که بنابر فرض، در ذهن کودک جای دارد. این کودک، و شاید مرد بالغی که کودک ذهنش را به این سفر فرستاده است، در ضمن این سفر شخصیت خود را باز می یابد. این بازیابی از طریق نقد آن چه که با آن روبرو می شود، از منظر دنیای ساده و پیرایه کودکانه اش، صورت می گیرد. اما این سفر، علاوه بر این، سفری است که در آن این کودک با روبرو شدن با موجوداتی همچون روباه و مار، که به نظر من تأثیر گذارترین شخصیت را در این داستان با صدای متناسب و زیبای بیوک میرزایی را دارا است، از دنیای ساده اندیشانه و کودکانه خویش فاصله می گیرد، و می آموزد که قدر گل خویش را بداند و نسبت به آن احساس مسئولیت نماید. او می آموزد که گل اش علی رغم آن ظاهر مغرور موجودی به شدت آسیب پذیر است، که ارزش گل اش به عمری است که به پای او صرف نموده است، و به محبت و انس والفتی است که با وی گرفته است.
در پایان سفر کودک هم تشنه است و هم جویای مرگ، مرگی که مار به وی هدیه می کند. رمز آلود و راز آلود بودن مرگ به خوبی در زبان مار و گفتگوی مسافر کوچولو با وی نمایان است، و جذاب تر اینکه اگزوپری، از زبان مار، مرگ را حلال همه معماها می داند. تشنگی کودک به وسیله مرد بالغ رفع می شود، و می میرد، بلکه دیگر بار به نزد گل خویش باز گردد. وی در این بازگشت دیگر همچون گذشته رفتار نخواهد نمود چرا که تغییر کرده است. بالغ می ماند، اما دیگر تنها نیست چرا که، هم چون روباه که از رنگ گندم به یاد مسافر کوچولو خواهد افتاد، با نگاه کردن به ستاره ها به یاد مسافر کوچولو خواهد افتاد، و می آموزد که بسیاری از چیزهایی که به آنها اهمیت می داد به هیچ وجه مهم تر از این نیست که (( تو فلون نقطه ای که نمی دونیم، فلون بره ای که نمی شناسیم، گل سرخی رو چریده یا نچریده.))

اولین جسدی که دیدم

2010-05-23T11:12:00.002+04:30

همیشه خویشتن را در برابر تجربه مرگ روئین تن احساس می کنم و یا شاید می کردم. مرگ تنها مضمون و محتوایی فلسفی داشت: (( آن گاه که تو هستی مرگی در کار نیست، و آن گاه که مرگ هست تو نیستی؛ )) به همین سادگی!
شاید هرگز، تا پایان عمر، اولین جنازه ای را که دیدم فراموش نکنم. در قبرستان عمومی، در تهران، شهر مرگ، مرگ همه چیز، شهر تباهی و افسردگی و نومیدی؛ شهری که در این یک سال عزیزانی را به آغوش مرگ سرخ سپرد؛ در وانی که برای شستشوی مردگان بود، توسط مرده شویانی حرفه ای و چیره دست. مردی بود که به گفته کارشناسی سکته قلبی کرده بود، این را از آنجا می گفت که کمرش، تماما، دچار کبودی و خون مردگی شده بود. چهره تقریبا جذابی داشت، با سبیل هایی تُنُک و بدون ریش و موهایی کوتاه که در قسمت جلویی کم شده بودند. جوان بود، شاید، 50 یا 60 سال، پوست بدنش سفید بود و سالم. اندامش سخت شده بود. دستها به زحمت، انگار که مشت و مالشان می دادی، خم می شدند. اسیر و رام در دستان مرده شور، اما سنگین و لخت. راستی! راستی! انگار که مرده بود.
چرا این قدر برایم عجیب بود دیدن این نعش؟! انگار تمام فلسفه ام فرو ریخت، شاید ترسیده بودم؟! می توانستی تصور کنی که خواب است. می توانستی تصور کنی که این همان اویی نیست که او می نامیدیش. راستی او که بود؟ او در آن لحظه کجا بود؟ آیا وقتی مرگ از راه رسید او آن جایی که مرگ می رسید نبود؟ دیگر نمی توانستم این را باور کنم. وقتی که مرگ از راه رسید او، آنجا بود، کجا بود؟ مرگ کجا بود که از راه به آنجا که او بود رسید، و او در کجا بود، آن گاه که مرگ رسید، و این هر دو در چه زمانی و در کجا بودند؟ این سئوالات، سئوالاتی احمقانه بیش نبود.
برای من در آن لحظه نعشی، نعش انسانی که شاید زمانی برای خود حرمتی قائل بود، شاید آرزوها داشت، شاید دیگرانی به او اهمیت می دادند، آدم بود، آدم، با همه آن مشخصاتی که از او می دانم، نعشی، در آن حوضچه بود. چرا بدن خود را نمی پوشاند؟! چرا آن قدر رام بود، علی رغم همه آن سنگینی و مخالفت در اجرای فرامین مرده شور؟! از خودم خجالت می کشیدم که به بدن انسانی که زمانی حرمتی داشته است نظر می کنم، بدنی که از چشم بسیاری پنهان مانده بود، و آن مرد، شاید، ناراضی بود از این که من در آن حال استیصال و اسیری به وی نظر می کنم؟!
چرا همه اش تمایل دارم که او را، آن نعش را، او بدانم؟! باور نمی کردم، باور نمی کردم، انسانی را که مرده است! عجیب بود، بسیار عجیب. من زیر خاک مدفون کردن آدمی را دیده بودم، با همه ضجه ها و ناله ها و اشکها و فریادها و غش کردنها و آه و آه و آه... من مدفون شدن عزیزی را دیده بودم. اما چرا این نعش برایم معنایی دیگر داشت، با وجود آن که غریبه بود؟!
یک لحظه خودتان را جای او تصور کنید! ... دوست ندارید که از جایتان برخیزید، خویشتن را از چنگال مرده شور رها سازید، بگریزید؟ ... دوست ندارید خودتان باشید، نه آن که در آنجا اسیر و رام دست مرده شور است، اما چه سنگین و لَخت؟
مرگ چیست؟ از کجا می آید؟ وقتی که می آید من در کجایم؟ کجا هم دیگر را ملاقات می کنیم؟ آیا از جایی می آید؟ وقتی که مرگ از راه به من می رسد و من می میرم، من چه می شوم؟ من کجا می رود و بعد آنی که در آنجا افتاده، آن نعش، چه کسی می شود؟ شاید مرگ تنها یک تجربه است، تجربه ای شخصی و انتقال ناپذیر، و نه حتی انسانی.

خداوند، رنج، و تظاهری بیش از این خسته

2010-05-21T18:32:00.001+04:30

خداوند آن ایده ایست که تنها به بودن تظاهر می کند، و به تصدیق نبودن همواره نزدیکتر می شود. هر چه می گذرد، یا جهان از رنج بیشتری انباشته تر می گردد، و یا ادراک ما از انباشت رنج در خاطره مان با جهانی به رنج نشسته، عصبی تر می شود. چگونه مرا یارای آن است هر آنگاه که از خواب بیدار می گردم چنین با خود نجوا نکنم؛ اگر تمامی رنج جهان را در سویی، و لذت جهان را در سویی دیگر نهاده می دیدم، هرگز اینچنین معجونی؛ رنج سنگین را به نشئه لذتی کوتاه ترجیح نمی توانستم نهاد. مرا چگونه یارای نوشیدن جرعه های کشنده جام آفرینش بود؟ نه، خداوند تنها به بودن تظاهر می ساخته است، تظاهری که دیگر از این تظاهر و فریب نیز خسته تر است. این است خوانش من از همه این متن پوسیده.

تولدی دیگر در جهان نیچه ای حزن آلود ما

2010-05-15T21:10:00.001+04:30

دو روز پیش یکی از دوستان قدیمی با من تماس گرفت و در حالی که بادی به غبغب انداخته بود گفت "ما صاحب بچه شدیم". وقتی گفتم "آیا الان احساس رضایت می کنی" با لحنی شدیدتر گفت "بله".

البته اینکه من نمی توانم احساس شخصی وی را از وقوع چنین حادثه ای درک کنم به جای خود، که به هر حال می توانم این را به حساب اختلاف تفسیر از زندگی و غیره بگذارم، اما مطمئنا میان دو دوست، و به خاطر دوستی که به جای خود مسئله ایست، تفسیر های واحدی نیز وجود دارد که نحوه به نظر رسیدن جهان و درک معانی اتفاقات آن را تا حدی به هم نزدیک می سازد، به قول گادامر نوعی "امتزاج افق ها" از متن زدگی روزمره و بیش از آن نیز می تواند یا بایسته است در میان باشد.

من در این میان هیچ چیز چندان دلخواهی نمی بینم. واقعا از آن مایه امید به آینده چیزی بر جای نمی بینم که آدمیانی چون ما را به استمرار نسل خویش وادار سازد. من در دوست خود همچون بسیاری دیگر هیچ گونه کسب افتخاری نمی بینم که فرزند دار شدن چونان موفقیتی دیگر در کنار آن افتخارات بدرخشد. تحصیلات نیمه عالی رها شده. یک زندگی نیمه کارمندی. قرض و قوله. بدهی سر ماه. خانه نداشته. پشتوانه فرهنگی ملی قومی کم رنگ. کم بود آشنایی با مسائل و راه حل های روز به علت شغل هایی که همه عمر ما را می گیرند. کمبود وقت برای همه چیز؛ سخن گفتن، شنیدن، و وجود داشتن، دست کم آنگونه که خود می خواسته ایم. زندگی به دور از تولید صنعتی، و یا خود آفرینش هنری، و هیچ. واقعا این زندگی به سبک ما، آنقدر کوتاه است که چقدر برای خودمان و برای خود بودنمان وقت کم داریم. اینکه چه هستیم، یا چه می پسندیم باشیم. یک زندگی به دور از حق انتخاب های دست کم شخصی. ما حتی در شخصی ترین مسائل نیز به دیگر بودن هایمان می آلاییم. دست مایه خواست های خانواده و دوستان و همسران و فرزندان بودن می شویم. نه بهره ای از شناخت گذشته تاریخی مان برده ایم، نه بهره ای از آرزو هایی که می توانیم بالقوه برای تحقق شان بکوشیم. اخلاق مان در سایه مقتضیات موقعیت و تعریف جامعه و وضع زمانه تاریک نور می بازد. سیر مطالعات مان مقطع مقطع، متوقف می شود. چند خبر محلی را صورت کلی وضع جهان امروز می انگاریم. رسانه ها را به خورد خود می دهیم و تنبلی را بهانه می آوریم، و می گوییم همش همینه. دین مادر زادی را به تحقیق نیازموده به مناسک می رویم و تا آخر فقط به چند سوال بی جواب در ذهن خود مفتخر می شویم. بدن مان را به کار که نه بلکه به حقوق ماهیانه بدون راندمان می سپاریم، و تا آخر هم نمی فهمیم که ازهمسرمان خوشمان نمی آمده، فقط مصلحت این بود. و پای جبر را به میانه باز می کنیم، آری اگر این جبر هم نبود ما چه مایه رنج پر درد تری می کشیدیم. ما در واقع قرضی زندگی می کنیم، رنج های خودمان را به روی خود نمی آوریم تا شادیمان کاهش نیابد. و هرگز با چهره رنج های خودمان، رنج های شخصی و طولانی خود جسارت مواجهه نمی یابیم. ما سازشکارانه با مشکلات کنار می آییم و به جنگ نرفته پای مذاکره با شرایط زندگی می نشینیم. واقعا چه کسی مسبب اینهمه رنج و بدبختی ست؟ ما اینگونه آمال کدامین افراد را برآورده می سازیم؟ چرا؟ حال پای شخص دیگری را به این مهمانخانه درد باز می کنیم، سلولهای دیگری برای ادراک رنج. مسائل حل ناکرده مان را به گردن دیگری می اندازیم و احساس رضایت می کنیم، اگر این را هم نگوییم دیگر چه بگوییم. و این است زندگی؟ انسانی را به این جهان آوردن و در این جنگل حرف زور رها کردن که چه؟ آیا این رنج بسنده نبود؟ آیا این بدبختی کفایت نداشت؟ با دست توانگر کدامین تربیت؟ با توان رفاهی کدامین سرمایه؟ به آرزوی چه؟ میلادی سراسر آغشته به اسرار شیر خشک و ویاگرا. تاریخ پرشکوه جامعه ای برخوردار از حق نخبه کشی(، برای آنها که "جامعه شناسی نخبه کشی" را نخوانده اند می گویم)، و از سخنان طه حسین و ابوالعلا معری چشم می پوشم. ما واقعا بازیچه دستان دیگری باید باشیم که چنین می کنیم، و گر نه جهل عظیم و سلسله دار ما خود بزرگترین شاهد ماست بر اشتباهات ما.

و اینها ست سرفه های مکرر عقل چرک کرده من.

چرا اینگونه ام؟

2010-05-07T21:43:00.001+04:30

یکی از دوستان پس از خواندن مطالب وبلاگ به من نکاتی را متذکر شدند که اصل سخن شان تقریبا این بود؛ مطالب وبلاگ (علی رغم خواست بنده و برخی مدعیات پیشین ام) چندان هم فلسفی نیستند. بنابراین بر خودم لازم دانستم که این مسئله را روشن کنم.

من شخصا این وبلاگ را با انگیزه داشتن حداقل جایی برای مواجهه با حداقل مخاطب پارسی گوی در حداکثر میزان ممکن طرح امور و مسائل فلسفی ایجاد کردم. البته بعدها چیزهای دیگری متوجه شدم که اساسا انگیزه من دچار تغییر شد هرچند که هرگز کاملا از میان نرفت. اینکه من نمی توانم ذهن مخاطب را چندان یا آنقدر که خواسته بودم تحت تاثیر قرار دهم و خلاصه نمی توانم این جهان را تغییر دهم. یک وبلاگ جای چندان مناسبی برای ارائه مقالات فلسفی نیست، مگر مقالاتی که به نوعی سیاسی-اجتماعی باشند و صرفا فنی نباشند، بهعلاوه اینکه حق مولف هم که به مزاج ما ایرانی ها مناسب در نمی یاد. من هم آدم شهرت طلبی نبودم و نیستم که دنبال مخاطب بدوم. همه علاقه من فلسفه فنی صرف هم نیست، بلکه در زمینه شعر، اگزیستانسیالیسم، جامعه شناسی و غیره نیز جا برای کار می بینم. مهمتر از همه اینکه من بیش از هر چیز در حوزه فلسفه به کار نقد گرایش دارم، و ما ایرانی ها هم که اصلا جنبه نقد نداریم. در واقع این یکی رو خیلی دیر فهمیدم، بلکه باید همان زمانی که به خاطر نقد از "شهر فلسفه" اخراج شدم این امر دستگیرم می شد. کار نقد هم کاری سلبی است، یعنی یک مشکلی باید باشد و بعد آن مشکل برای ناظر انگیزه لازم را داشته باشد که پس از آن ناظر دست به کار نقد شود. پس از "اتفاقات اخیر" هم که دیگر نیازی به ذکر ندارد و همه می دانند، واقعا از خیلی کارها مایوس شده ام و می دانم که یاس بد است، ولی من که یاس را نیافریده ام، زیاد نارحت نشوید ولی می خواستم بگویم که اصلا به نظر من ما ایرانی ها هیچوقت آدم نمی شویم. همین خواجه حافظ به درد ما ایرانی ها می خورد که (البته منم شرمنده این ایرانی بودنم هستم) هر چه حرف زیبا و دروغ بوده را با هم جمع کرده همه ما هم می دانیم که همه اش اغراقی بی انتها و زیباست اما هفتصد ساله که دوست داریم مدام بخونیم و بهش فال بزنیم. حتی حافظ، یه آدمی که خیلی وقته مرده هم ما رو خوب می شناخته، ولی ما خودمان را هنوز نمی شناسیم ونمی خواهیم بشناسیم، چون همین شمای خواننده همین حالا از دست من شاکی شدی که چرا به فخر بشر و انسانیت دارم خرده می گیرم. (آقا ما هر وقت به این دیوان حضرت حافظ رضی الله عنه تفال کردیم، دروغ در اومد. بعدم یه چیزی می خوام بگم باز بدتون نیاد ولی باید بگم دیگه؛ هر جا فقر و بدبختی جامعه کمتر بوده آدمها منطقی تر فکر کردن و فلسفه رایج اونها به فلسفه تحلیلی گرایش بیشتری داشته، و هر جا فقر و بدبختی جامعه بیشتر بوده آدمها به فلسفه های اگزیستانس التهابی و دلهره و یا نهایتا متافیزیک و لاهوت و امثال و ذلک بیشتر گرایش داشتن، اینکه می گم "بیشتر" یعنی مطلق نیست و تاکیده.(البته در این میان من همواره به ایده های فلسفه اگزیستانسیالیسم اهتمام داشته ام). وقتی با هر کس بخوای حرف بزنی می بینی نمی شه، می بینی اصلا همه چی خراب می شه، طرف حالیش نمی شه، تو خوب حرف خودتو نمی تونی بزنی، به یاد بیار که اینجا جهان سوم و تو در ایران هستی، پس خیلی هم متوقع نباش.

نمایش احمق خانه

2010-04-16T08:39:00.000+04:30

خیس بودم. بی خواب بودم. مهره شکسته شطرنجی شنیع بودم. دو ساعت پیاده در گل و باد بودم. در میان نهصد نفر تنها بودم. رل یک احمق در نمایش احمق خانه مقدس بودم. بوی تیز مدفوع بود. درد مثانه ای ملتهب بود. تنفر از بدنی عرق ماسیده بود. غر بود و نق بود بیشتر آنچه در دهان دیگران بود. دردلم همه یاد تو بود. یکی دو دوست بود. پوتینهایی ورم کرده انگشتانی پینه بسته بود. روز باران و شب تگرگ بود. در دستم بال پروانه پوکه هایی مرده بود. همه چیز یک جنگ روانی بود. همه چیز فرامین مغز فرمانده ای روانی بود. می دانستم که این همه فقط یک بازی بود. کاش این دانستن نبود. کاش این زمین و آسمان نبود. کاش هرگز هیچ "آگاهی" نبود. سکوتم هر جمع را جرم بود. این همه تاوان خود بودن بود. عشق که خود همه زجر بود آخر ثقل این همه درد شد. عمر همین بود.

همه ما تهوعی بزرگ هستیم که هر چه بیشتر می مانیم بیشتر گند می زنیم.